VMBO KB Aardrijkskunde cheat sheet

De aarde draait in 24 uur om haar as; hierdoor ontstaan dag en nacht. De as staat scheef (23,5°), waardoor seizoenen ontstaan.

De aardkorst bestaat uit platen die op de aardmantel bewegen. Bij divergente platen (uit elkaar) ontstaat nieuwe korst, bij convergente platen (naar elkaar toe) ontstaan gebergten en vulkanen.

Bij een oceanische plaat die onder een continentale plaat schuift (subductie) ontstaan diepzeetroggen, vulkanen en aardbevingen.

De waterkringloop: verdamping, condensatie, neerslag, afstroming en infiltratie. Neerslag die in de bodem zakt, heet infiltratie; water dat over het oppervlak wegloopt, heet afstroming.

Verwering breekt gesteente af zonder transport; erosie is het wegvoeren van materiaal door water, wind of ijs; sedimentatie is het neerleggen van dat materiaal.

Een rivier stroomt van hoog naar laag. Bovenloop: veel erosie en een V-dal; middenloop: meanderen; benedenloop: sedimentatie en een delta.

Het klimaat wordt bepaald door breedteligging, hoogteligging, afstand tot zee, zeestromen en reliëf. Hoe hoger, hoe kouder: ongeveer 6 °C per 1000 meter.

De wet van Buys Ballot: op het noordelijk halfrond waait de wind van hoge naar lage druk en wordt naar rechts afgebogen; op het zuidelijk halfrond naar links.

Bevolkingsdichtheid = aantal inwoners ÷ oppervlakte in km². Nederland heeft ongeveer 500 inwoners per km².

Natuurlijke bevolkingsgroei = geboortecijfer − sterftecijfer. Sociale bevolkingsgroei = immigratie − emigratie.

Het demografisch transitiemodel: in fase 1 hoog geboorte- en sterftecijfer; in fase 4 laag geboorte- en sterftecijfer en een vergrijzende bevolking.

Een bevolkingspiramide met een brede basis wijst op een jonge bevolking (ontwikkelingsland); een piramide die bovenaan breed is wijst op vergrijzing.

Welvaart wordt gemeten met het bnp per hoofd (bruto nationaal product ÷ aantal inwoners). Welzijn omvat ook gezondheid, onderwijs en veiligheid.

De drie sectoren: primair (landbouw, visserij, mijnbouw), secundair (industrie, bouw), tertiair (diensten, handel, toerisme).

In een centrumland is het aandeel van de tertiaire sector groot; in een periferieland werkt een groot deel van de beroepsbevolking in de primaire sector.

Pushfactoren duwen mensen weg (armoede, oorlog, werkloosheid); pullfactoren trekken mensen aan (werk, veiligheid, welvaart).

Comparatief voordeel: een land specialiseert zich in goederen die het relatief goedkoop kan produceren en verhandelt die met andere landen.

Nederland ligt in de gematigde zone met een zeeklimaat: zachte winters, koele zomers en het hele jaar neerslag door de invloed van de Noordzee en de warme Golfstroom.

Ongeveer een kwart van Nederland ligt onder de zeespiegel. De Deltawerken en de Afsluitdijk beschermen tegen overstromingen; de Maeslantkering sluit bij hoogwater.

De Randstad (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht) is het dichtstbevolkte en economisch sterkste gebied; daarbuiten liggen de perifere regio's met minder voorzieningen.

De Europese Unie heeft een interne markt met vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal; de euro is de munteenheid van de eurozone.

Europa is een werelddeel met veel landen, een hoge verstedelijkingsgraad en een tertiaire economie; Oost-Europa heeft gemiddeld een lager bnp per hoofd dan West-Europa.

De Europese bergen: de Alpen (jong gebergte, hoog, met toerisme), de Pyreneeën (grens tussen Spanje en Frankrijk) en het Scandinavisch hoogland (oud, afgesleten).

Klimaatgebieden in de wereld: tropisch (rond de evenaar), woestijn (rond 30° breedte), gematigd (tussen 30° en 60°) en polair (boven 60°).

Bij een kaart met een schaal van 1 : 100.000 is 1 cm op de kaart gelijk aan 1 km in werkelijkheid.

Schaal = afstand op de kaart ÷ afstand in werkelijkheid. Voorbeeld: 4 cm op de kaart bij schaal 1 : 50.000 is 2 km in werkelijkheid.

Noordpijl en coördinaten: breedtegraad geeft noord/zuid (0° bij de evenaar), lengtegraad geeft oost/west (0° bij Greenwich).

Soorten kaarten: een overzichtskaart toont een groot gebied met weinig details; een thematische kaart toont één onderwerp, zoals bevolkingsdichtheid.

In een legenda staat welk symbool of welke kleur bij welk verschijnsel hoort. Zonder legenda is een thematische kaart niet te lezen.

Lijn- of lijngrafiek: toont een ontwikkeling in de tijd. Staafdiagram: vergelijkt waarden tussen categorieën. Cirkeldiagram: toont aandelen van een geheel (samen 100%).

Bij een bron altijd eerst vaststellen: wie maakte de bron, wanneer, met welk doel, en is de bron betrouwbaar (feit of mening)?

Absolute ligging = coördinaten of een adres; relatieve ligging = de positie ten opzichte van andere plaatsen (bijvoorbeeld aan de kust of bij een haven).

Bij het lezen van een bevolkingspiramide: horizontale as = aantal of percentage per geslacht, verticale as = leeftijdsgroepen.