Aarde: natuurlijke processen en landschappen
Dit domein gaat over de natuurlijke processen die het aardoppervlak vormen: platentektoniek, vulkanisme, aardbevingen, verwering, erosie en sedimentatie. Examenvragen vragen vaak naar het verband tussen oorzaak, proces en zichtbaar gevolg in een landschap.
Endogene krachten
Endogene krachten komen van binnenuit de aarde. De aardkorst bestaat uit platen die op de aardmantel bewegen. Bij een divergente plaatgrens bewegen platen uit elkaar; magma stijgt op en er ontstaat nieuwe oceanische korst, bijvoorbeeld bij de Mid-Atlantische Rug. Bij een convergente grens duikt een oceanische plaat onder een continentale plaat (subductie). Daardoor ontstaan een diepzeetrog, een gebergte en vulkanen. Bij een transforme grens schuiven platen langs elkaar; spanning wordt plotseling vrijgegeven als een aardbeving.
Exogene krachten
Exogene krachten komen van buitenaf: water, ijs, wind en zwaartekracht. Verwering breekt gesteente af zonder dat het wordt verplaatst. Erosie is het wegvoeren van los materiaal. Sedimentatie is het neerleggen van zand, klei en grind op een plek waar de stroming afneemt.
Uitgewerkt voorbeeld
Een rivier ontspringt in een hooggebergte. In de bovenloop stroomt het water snel, waardoor het dal diep uitslijt en grove stenen meevoert. In de middenloop neemt de snelheid af; grind en zand worden afgezet. In de benedenloop is het water traag en worden fijne kleideeltjes neergelegd. Bij de monding ontstaat een delta. Redenering: snelle stroming vervoert grof materiaal, trage stroming laat fijn materiaal bezinken.
Valkuilen
- Verwering en erosie door elkaar halen: verwering breekt af, erosie verplaatst.
- Het epicentrum is de plek aan het aardoppervlak boven het hypocentrum.
- Een aardbeving is niet te voorspellen; alleen de kans op een beving in een gebied is bekend.
- Bij subductie ontstaan vulkanen aan de bovenliggende plaat, niet op de subducerende plaat.