VWO Aardrijkskunde key terms

Krachten van binnenuit de aarde, zoals platentektoniek en vulkanisme, die de aardkorst opheffen, vervormen of laten wegzakken en zo reliëf opbouwen.

Krachten van buitenaf, vooral verwering, erosie, transport en sedimentatie door water, wind en ijs, die reliëf juist afbreken en materiaal verplaatsen.

Theorie dat de lithosfeer in losse platen is verdeeld die op de zachte asthenosfeer bewegen en bij hun grenzen gebergten, aardbevingen en vulkanen veroorzaken.

Plaatgrens waar twee platen uit elkaar bewegen; er stijgt magma op, waardoor nieuwe oceanische korst ontstaat en een mid-oceanische rug of slenk vormt.

Plaatgrens waar twee platen naar elkaar toe bewegen; de ene plaat duikt onder de andere of er botsen continenten, wat gebergte en vulkanisme oplevert.

Proces waarbij een zwaardere oceanische plaat onder een lichtere plaat schuift, diep in de mantel wegzinkt en aardbevingen, een trog en vulkanisme veroorzaakt.

Het uiteenvallen of chemisch aantasten van gesteente ter plaatse door temperatuurverschillen, vorst, water, zuren of plantenwortels, zonder dat materiaal wordt afgevoerd.

Het afschuren en wegvoeren van verweerd materiaal door stromend water, wind, ijs of golven, waardoor het landschap langzaam wordt afgebroken.

Het neerslaan en ophopen van meegevoerd zand, klei of grind wanneer de stroomsnelheid van water of wind afneemt, bijvoorbeeld in een delta of op de zeebodem.

Driehoekig gebied aan de monding van een rivier waar het water vertraagt en fijn sediment afzet, vaak vruchtbaar en dichtbevolkt.

Het hele gebied waarvan alle neerslag via beken en rivieren naar één hoofdrivier en uiteindelijk naar zee of meer afwatert, begrensd door waterscheidingen.

Het typische jaarlijkse verloop van de afvoer van een rivier, bepaald door neerslag, smeltwater, verdamping en de rol van gletsjers of moesson.

Proces waarbij regenwater door verharde oppervlakken in bebouwde gebieden sneller wordt afgevoerd naar riolen en rivieren, waardoor piekafvoeren stijgen en overstromingsrisico toeneemt.

Alle maatregelen om water te veel, te weinig of te vuil water te beheersen, zoals dijken, uiterwaarden, stuwen en ruimte voor de rivier.

Langdurige verschuiving van temperatuur, neerslag en extremen, vooral door extra broeikasgassen; gevolgen zijn zeespiegelstijging, droogte en verschuivende klimaatzones.

Het vasthouden van warmte in de atmosfeer door gassen als CO2 en methaan, die opwarming van het aardoppervlak veroorzaken en leven op aarde mogelijk maken.

Het stijgen van de gemiddelde zeespiegel door uitzetting van verwarmd water en het smelten van landijs, wat laaggelegen kustgebieden bedreigt.

Seizoensgebonden wind die in de zomer vochtige lucht van zee naar land brengt en hevige regen geeft, en in de winter droog landwaarts waait.

Het gemiddelde aantal inwoners per vierkante kilometer in een gebied, een maat die verschillen tussen drukke en lege regio's zichtbaar maakt.

Model van de ontwikkeling van geboorte- en sterftecijfers in fasen, van hoge naar lage waarden, waardoor de bevolkingsgroei eerst toeneemt en daarna afneemt.

Het toenemende aandeel ouderen in de bevolking door dalende geboortecijfers en langere levensduur, met gevolgen voor arbeidsmarkt, zorg en pensioenen.

Het verplaatsen van mensen om zich voor langere tijd elders te vestigen, gedreven door pushfactoren in het herkomstgebied en pullfactoren in het bestemmingsgebied.

Het groeien van het aandeel van de bevolking dat in steden woont, vaak door trek van het platteland naar de stad en door natuurlijke groei in stedelijke gebieden.

Ruimtelijk model waarin een kerngebied met veel macht, kapitaal en voorzieningen tegenover een afhankelijke periferie staat, met uitwisseling van grondstoffen en arbeid.

Het toenemend wereldwijd met elkaar verbonden raken van economieën, culturen en mensen door handel, communicatie, transport en internationale arbeidsdeling.

Het internationale verkeer van goederen en diensten tussen landen, gestuurd door comparatieve voordelen, prijzen, handelsakkoorden en transportkosten.

Het veroveren en besturen van overzeese gebieden door Europese mogendheden, met ontginning van grondstoffen en blijvende sporen in grenzen, taal en economie.

Ontwikkeling die in de behoeften van nu voorziet zonder toekomstige generaties de kans te ontnemen in hun behoeften te voorzien, met oog voor mens, milieu en economie.

De oppervlakte land en water die nodig is om iemands consumptie aan voedsel, energie en materialen te produceren en afval te verwerken, uitgedrukt in mondiale hectares.

Het verlies van vruchtbaarheid en productiviteit van land door overbegrazing, ontbossing, verzilting of erosie, wat voedselzekerheid en migratie beïnvloedt.

Ophoping van zout in de bodem of het grondwater, vaak door te veel irrigatie in droge gebieden, waardoor gewassen slecht groeien.

Grote gordels op aarde met samenhangend klimaat, bodem, plantengroei en reliëf, zoals tropisch regenwoud, savanne, steppe, woestijn en toendra.

Het vermogen van een bodem om planten van voedingsstoffen en water te voorzien, afhankelijk van humus, mineralen, korrelgrootte en vochtigheid.

De verhouding tussen een afstand op de kaart en de werkelijke afstand, bijvoorbeeld 1:50.000, die bepaalt hoeveel detail een kaart kan tonen.

Geografisch informatiesysteem waarin digitale kaartlagen met elkaar worden gecombineerd en geanalyseerd, bijvoorbeeld om geschikte woonlocaties of overstromingsrisico's te bepalen.

Kaart die één onderwerp in de ruimte toont, zoals bevolkingsdichtheid of neerslag, met behulp van kleuren, symbolen of stippen.

Energie uit bronnen die zich herstellen of onuitputtelijk zijn, zoals zon, wind, water en aardwarmte, met weinig CO2-uitstoot tijdens gebruik.