HAVO Biologie cheat sheet

Celorganellen: kern bevat DNA, mitochondrium levert ATP via aerobe dissimilatie, ribosoom bouwt eiwitten, chloroplast verzorgt fotosynthese, vacuole regelt turgordruk.

Transport over membranen: diffusie gaat met de concentratiegradiënt mee zonder energie; osmose is diffusie van water door een半doorlaatbaar membraan; actief transport kost ATP en gaat tegen de gradiënt in.

Fotosynthese: 6 CO2 + 6 H2O + lichtenergie -> C6H12O6 + 6 O2, verloopt in de chloroplasten; aerobe dissimilatie is het omgekeerde en levert circa 36 ATP per glucosemolecuul.

Enzymen zijn eiwitkatalysatoren met een actieve plaats; temperatuur en pH beïnvloeden de werking, bij hoge temperatuur denatureert het enzym en stopt de reactie onomkeerbaar.

DNA bestaat uit nucleotiden met basen A-T en C-G; transcriptie maakt mRNA in de kern, translatie bouwt aan het ribosoom een aminozuurketen volgens het codon.

Mitose levert twee identieke diploïde dochtercellen voor groei en vervanging; meiose levert vier haploïde cellen met recombinatie en crossing-over voor geslachtscellen.

Erfelijkheid: genotype met dominante en recessieve allelen; bij een kruising voorspel je de kans op fenotypen met een kruisingsschema, bijvoorbeeld Aa x Aa geeft 3:1 dominant:recessief.

Evolutie berust op variatie, selectiedruk en reproductief succes; organismen met gunstige eigenschappen geven meer nakomelingen en hun allelen nemen in frequentie toe.

Homeostase: negatieve terugkoppeling houdt glucose, temperatuur en osmotische waarde binnen grenzen; insuline verlaagt de bloedglucose, glucagon verhoogt die.

Zenuwstelsel: impulsgeleiding verloopt via depolarisatie en repolarisatie; neurotransmitters zoals acetylcholine dragen het signaal over de synaps, impulsen gaan altijd één richting op.

Hormonen werken via het bloed op doelwitorganen met receptoren; hypofyse en hypothalamus regelen schildklier, bijnier en geslachtsklieren in een hiërarchische as.

Immuniteit: aspecifieke afweer omvat huid, slijmvliezen en fagocyten; specifieke afweer gebruikt T-cellen en antistoffen van B-cellen, vaccinatie maakt geheugencellen.

Bloedsomloop: dubbele circulatie met longcirculatie en lichaamscirculatie; slagaders voeren bloed van het hart af, aders naar het hart toe, haarvaten verzorgen uitwisseling.

Ademhaling: longblaasjes met groot oppervlak en dunne wand voor gaswisseling; inademen door samentrekken van middenrif en tussenribspieren, zuurstof bindt aan hemoglobine.

Voedingsstoffen: koolhydraten en vetten leveren energie, eiwitten leveren aminozuren; vertering begint bij zetmeel in de mond met amylase en bij eiwitten in de maag met pepsine.

Ecologie: voedselweb met producenten, consumenten en reducenten; energiestroom neemt per trofisch niveau af, koolstofkringloop en stikstofkringloop regelen beschikbaarheid van stoffen.