HAVO Biologie key terms

Het doorgeven van eigenschappen van ouders aan nakomelingen via genen in het DNA. Erfelijke informatie ligt vast in de chromosomen van geslachtscellen en bepaalt mede hoe een organisme zich ontwikkelt.

Een stukje DNA dat de code bevat voor één erfelijke eigenschap of voor de aanmaak van een eiwit. Genen liggen op vaste plaatsen op de chromosomen en komen meestal in paren voor.

Een van de varianten van een gen, bijvoorbeeld de variant voor blauwe of voor bruine ogen. Een organisme heeft per eigenschap meestal twee allelen, één van elke ouder.

Een allel dat zich in het uiterlijk laat zien, ook als er maar één kopie aanwezig is. Bij een heterozygoot overheerst het dominante allel boven het recessieve allel.

Een allel dat alleen zichtbaar wordt als er geen dominant allel aanwezig is. Een recessieve eigenschap komt dus alleen tot uiting bij twee gelijke recessieve allelen.

De erfelijke samenstelling van een organisme voor een of meer eigenschappen, dus welke allelen aanwezig zijn. Het genotype ligt vast in het DNA en bepaalt samen met de omgeving het fenotype.

De waarneembare eigenschappen van een organisme, zoals oogkleur, lengte of gedrag. Het fenotype komt tot stand door de combinatie van genotype en invloeden uit de omgeving.

De situatie waarin beide allelen voor een eigenschap gelijk zijn, bijvoorbeeld twee keer hetzelfde recessieve allel. Een homozygoot organisme geeft die eigenschap altijd door aan nakomelingen.

De situatie waarin de twee allelen voor een eigenschap verschillend zijn, bijvoorbeeld één dominant en één recessief allel. Bij een heterozygoot is het dominante allel zichtbaar in het fenotype.

Een lang, draadvormig pakketje DNA met eiwitten waarin de erfelijke informatie ligt opgeslagen. Menselijke lichaamscellen bevatten 46 chromosomen, geslachtscellen hebben er 23.

De chemische stof die de erfelijke code draagt, opgebouwd uit een dubbele streng met basenparen. De volgorde van de basen bepaalt welke eiwitten een cel kan maken.

Celdeling waarbij één cel twee identieke dochtercellen vormt met hetzelfde aantal chromosomen. Mitose zorgt voor groei en voor vervanging van beschadigde of afgestorven cellen.

De speciale deling waarbij geslachtscellen ontstaan met de helft van het aantal chromosomen. Door meiose en bevruchting blijft het aantal chromosomen van generatie op generatie gelijk.

Een cel die bestemd is voor de voortplanting, zoals een eicel of een zaadcel. Een geslachtscel bevat de helft van het aantal chromosomen van een gewone lichaamscel.

Het samensmelten van een zaadcel met een eicel, waarbij de erfelijke informatie van beide ouders wordt gecombineerd. Na bevruchting ontstaat een zygote die zich ontwikkelt tot een nieuw organisme.

Het geleidelijk veranderen van soorten over vele generaties, doordat organismen met gunstige eigenschappen meer nakomelingen krijgen. Natuurlijke selectie en mutatie zijn de belangrijkste drijvende krachten.

Het proces waarbij organismen met eigenschappen die goed passen bij hun omgeving meer kans hebben om te overleven en zich voort te planten. Daardoor neemt het aandeel van gunstige eigenschappen toe.

Een plotselinge verandering in de volgorde van basen in het DNA. Mutaties kunnen onschuldig zijn, schadelijk, of juist een voordeel opleveren en zo evolutie mogelijk maken.

Een erfelijke eigenschap die een organisme beter geschikt maakt voor zijn omgeving, bijvoorbeeld een dikke vacht in koude streken. Adaptaties ontstaan door natuurlijke selectie over vele generaties.

Een samenhangend geheel van levende organismen en niet-levende factoren in een bepaald gebied, zoals een bos of een sloot. Voedselrelaties en kringlopen verbinden de onderdelen met elkaar.

Een schema van alle voedselrelaties tussen organismen in een ecosysteem, opgebouwd uit meerdere voedselketens. Het laat zien wie wie eet en hoe energie door het systeem stroomt.

Een organisme dat zelf organische stoffen maakt uit anorganische stoffen, meestal door fotosynthese, zoals planten en algen. Producenten vormen de basis van elke voedselketen.

Een organisme dat organische stoffen binnenkrijgt door andere organismen te eten. Consumenten kunnen planteneters, vleeseters of alleseters zijn en staan hoger in de voedselketen.

Een organisme, zoals een schimmel of bacterie, dat dode resten van organismen afbreekt tot anorganische stoffen. Daardoor komen voedingsstoffen weer beschikbaar voor producenten.

Het proces waarbij planten met behulp van lichtenergie koolstofdioxide en water omzetten in glucose en zuurstof. Fotosynthese legt energie vast en vormt de basis van bijna alle leven.

Het proces in cellen waarbij glucose met zuurstof wordt afgebroken tot koolstofdioxide en water, waarbij energie vrijkomt. Die energie wordt gebruikt voor groei, beweging en warmte.

Het opnemen van zuurstof en afgeven van koolstofdioxide door een organisme, via longen, kieuwen of huid. Ademhaling zorgt ervoor dat cellen voldoende zuurstof krijgen voor verbranding.

Het vloeibare transportmiddel in het lichaam dat zuurstof, voedingsstoffen, afvalstoffen en hormonen vervoert. Het bestaat uit bloedplasma met rode bloedcellen, witte bloedcellen en bloedplaatjes.

De gespierde pomp in de borstholte die bloed door het lichaam stuwt via de bloedsomloop. Het hart heeft vier holtes en werkt met kleppen om terugstroming te voorkomen.

Het systeem van hart en bloedvaten dat bloed door het lichaam pompt. De kleine bloedsomloop gaat via de longen, de grote bloedsomloop voert bloed naar alle organen.

Een bloedvat dat bloed van het hart af voert naar de organen, met een dikke, gespierde wand. Slagaders vervoeren zuurstofrijk bloed, behalve de longslagader.

Een bloedvat dat bloed van de organen terug naar het hart voert, met dunne wanden en kleppen. Aders vervoeren meestal zuurstofarm bloed, behalve de longader.

Het netwerk van hersenen, ruggenmerg en zenuwen dat prikkels opvangt, verwerkt en reacties aanstuurt. Het regelt onder meer beweging, zintuigen en onbewuste lichaamsfuncties.

Een cel die elektrische signalen doorgeeft en zo informatie tussen delen van het lichaam vervoert. Zenuwcellen hebben lange uitlopers waarmee ze contact maken met andere cellen.

Een snelle, automatische reactie op een prikkel die niet via de hersenen verloopt, zoals het terugtrekken van een hand van iets heets. Reflexen beschermen het lichaam en werken razendsnel.

Een stof die door een klier wordt gemaakt en via het bloed naar doelwitten wordt vervoerd om processen te regelen. Hormonen werken langzamer dan zenuwen en beïnvloeden bijvoorbeeld groei en voortplanting.

Een eiwit dat een chemische reactie in een cel versnelt zonder zelf te worden verbruikt. Elk enzym werkt specifiek op één soort stof, bijvoorbeeld bij de vertering van voedsel.

Het afbreken van grote voedselmoleculen tot kleinere stoffen die door de darmwand kunnen worden opgenomen. Vertering gebeurt met behulp van enzymen in mond, maag en darmen.