Erfelijkheid en evolutie
Hier toetst het examen of je erfelijke overdracht kunt voorspellen en kunt uitleggen hoe variatie en selectie tot evolutie leiden. Je moet kruisingsschema's kunnen maken, stambomen kunnen lezen en de begrippen genotype en fenotype uit elkaar kunnen houden.
Van gen naar eigenschap
Een gen is een stukje DNA dat codeert voor een eiwit; de volgorde van basen bepaalt de volgorde van aminozuren in dat eiwit. Je genotype is de combinatie van allelen die je van beide ouders hebt gekregen, je fenotype is wat je waarneemt. Een dominant allel (hoofdletter) is al zichtbaar bij één kopie; een recessief allel (kleine letter) alleen bij twee kopieën. Iemand met Aa heeft het recessieve allel wel, maar toont het niet: dat is een drager.
Kruisingen en meiose
Bij geslachtelijke voortplanting ontstaan geslachtscellen door meiose, waarbij het aantal chromosomen halveert. Bij een kruising zet je de mogelijke geslachtscellen van beide ouders in een rooster en lees je de kansen per nakomeling af. Bij Aa × Aa krijg je AA, Aa, Aa en aa: 25% aa en dus 75% met het dominante fenotype.
Uitgewerkt voorbeeld
Twee ouders zijn drager van dezelfde recessieve ziekte (Aa). De moeder maakt 50% A- en 50% a-eicellen, de vader evenveel A- en a-spermacellen. In het rooster staan vier gelijkwaardige combinaties, waarvan er één aa is. De kans dat één kind ziek is, is dus 1 op 4; de kans op het dominante fenotype is 3 op 4. Krijgen ze twee kinderen, dan geldt de kans van 1 op 4 opnieuw voor elk kind afzonderlijk; de gebeurtenissen zijn onafhankelijk.
Evolutie
Mutaties en recombinatie veroorzaken variatie in een populatie. Individuen met gunstige eigenschappen krijgen meer nakomelingen, waardoor die allelen vaker voorkomen. Let op: selectie grijpt aan op het fenotype, maar verandert de allelfrequenties van de populatie, niet het genotype van één individu. Verworven eigenschappen worden niet doorgegeven.
Waar punten verloren gaan
Verwar genotype en fenotype niet. Schrijf niet dat een drager ziek is. Denk aan geslachtschromosomen bij X-gebonden kruisingen, en noem bij meiose dat crossing-over in de eerste deling plaatsvindt.