Lisette is altijd moe
Lisette is 15 jaar en eet sinds een jaar geen vlees en geen vis. Ze is de laatste maanden erg moe, wordt duizelig als ze snel opstaat, is snel buiten adem en moet op de trap even bijkomen. Ze sport twee keer per week. Haar huisarts laat bloed prikken. Uitslagen: hemoglobine 6,2 mmol/L (normaal 7,5–10,0), ferritine 8 µg/L (laag) en haar rode bloedcellen zijn kleiner dan normaal. Lisette slaapt acht uur per nacht, eet veel brood, groenten en fruit en drinkt bij elke maaltijd een groot glas thee. Haar moeder vraagt zich af of het niet gewoon 'pubergedrag' is. De huisarts denkt aan een ijzertekort en wil uitleggen wat dat met haar klachten te maken heeft. Lisette wil liever geen pillen slikken en vraagt of het ook met voeding kan.
1. Leg met behulp van zuurstoftransport en celademhaling uit waarom Lisette zo moe en snel buiten adem is. Gebruik in je antwoord de woorden hemoglobine, rode bloedcel en verbranding.
Read the worked answer
Stap 1 – zuurstof opnemen: Bij elke ademhaling komt zuurstof in de longen en via de longblaasjes in het bloed. Zuurstof wordt daar gebonden aan hemoglobine in de rode bloedcellen.
Stap 2 – vervoer: Het hart pompt de rode bloedcellen met zuurstof naar alle spieren en organen.
Stap 3 – verbranding: In de cellen wordt glucose met zuurstof verbrand (celademhaling). Daarbij komt energie vrij die de spieren nodig hebben, maar ook het hart, de hersenen en de ademhalingsspieren.
Conclusie voor Lisette: Door het ijzertekort maakt ze te weinig hemoglobine. Er past dus minder zuurstof op elke rode bloedcel en haar cellen krijgen te weinig zuurstof. Haar lichaam probeert dat te compenseren door sneller te ademen (ze is snel buiten adem) en sneller te kloppen, maar er komt te weinig energie vrij. Daardoor is ze moe en duizelig. Een lage Hb-waarde past bij bloedarmoede.
2. De huisarts noemt een ijzertekort. Leg uit welke rol ijzer speelt en waarom een tekort juist de rode bloedcellen raakt.
Read the worked answer
Wat ijzer doet: IJzer is nodig om hemoglobine te maken. Hemoglobine is het eiwit in de rode bloedcel dat zuurstof bindt.
Waarom juist de rode bloedcellen: Rode bloedcellen worden gemaakt in het beenmerg en zijn gevuld met hemoglobine. Bij een ijzertekort kan het beenmerg wel cellen maken, maar er kan te weinig hemoglobine in. Zo ontstaan kleinere, lichtere cellen, en er worden minder cellen gemaakt dan nodig.
Waarom ferritine meetelt: Ferritine is de ijzervoorraad in het lichaam. Een laag ferritine betekent dat de voorraad op is, nog voordat de Hb-waarde echt hard daalt. De uitslagen (Hb 6,2; ferritine 8; kleine cellen) passen dus bij een ijzertekort.
Koppeling aan haar dieet: Ze eet geen vlees of vis. Vlees bevat goed opneembaar ijzer. Ze moet dus meer ijzer uit plantaardige voeding halen, en dat wordt minder goed opgenomen. Dat verklaart waarom juist zij een tekort heeft.
3. Lisette wil het met voeding oplossen. Noem twee concrete aanpassingen in haar eetpatroon en leg bij elk uit waarom dat helpt. Betrek ook haar glas thee bij de maaltijd.
Read the worked answer
Aanpassing 1 – ijzerrijke producten combineren met vitamine C. Plantaardig ijzer zit in peulvruchten, noten, volkorenbrood, spinazie en ei. Vitamine C (bijvoorbeeld een sinaasappel of paprika bij de maaltijd) helpt de darm om dat ijzer beter op te nemen. Zonder die hulp komt maar een klein deel van het plantaardige ijzer in het bloed.
Aanpassing 2 – geen grote beker thee bij de maaltijd. Thee bevat stoffen die in de darm aan ijzer binden, waardoor het ijzer niet wordt opgenomen. Ze kan de thee beter tussen de maaltijden drinken, minstens een uur na het eten.
Belangrijke nuance: Met voeding duurt herstel weken tot maanden, want de ijzervoorraad moet weer worden aangevuld. Als haar Hb na enkele maanden nog laag is of als ze klachten houdt, is een ijzersupplement op advies van de huisarts nodig. Alleen met brood en groente redt ze het niet snel.