VMBO KB Biologie key terms

Dun vlies om de cel heen dat bepaalt welke stoffen de cel in en uit gaan. Het houdt de inhoud bij elkaar en laat bijvoorbeeld zuurstof en voedingsstoffen door.

De stroperige vloeistof binnen de celmembraan waarin de celorganellen liggen. Hier vinden veel processen van de stofwisseling plaats, zoals het afbreken van stoffen.

Rond deel in de cel dat het erfelijk materiaal (DNA) bevat en processen in de cel regelt. Alleen cellen met een celkern kunnen eiwitten aflezen uit DNA.

Groen celonderdeel in plantencellen waarin fotosynthese plaatsvindt. Het bevat chlorofyl dat licht opvangt en daarmee glucose maakt uit koolstofdioxide en water.

Proces in groene plantendelen waarbij lichtenergie wordt gebruikt om glucose en zuurstof te maken uit koolstofdioxide en water. Zo ontstaat voedsel voor de plant en zuurstof voor andere organismen.

Proces in cellen waarbij glucose met zuurstof wordt afgebroken tot koolstofdioxide en water, waarbij energie vrijkomt. Dit gebeurt dag en nacht in planten, dieren en mensen.

Groep cellen met dezelfde vorm en functie die samen een taak uitvoeren, zoals spierweefsel of bladweefsel. Meerdere weefsels vormen samen een orgaan.

Groep organen die samenwerken aan één grote taak in het lichaam, bijvoorbeeld het verteringsstelsel of het ademhalingsstelsel. Elk stelsel bestaat uit meerdere organen.

Een levend wezen met eigen stofwisseling, zoals een plant, dier, schimmel of bacterie. Een organisme kan uit één cel of uit heel veel cellen bestaan.

Het afbreken van grote voedingsstoffen tot kleinere stoffen die door de darmwand in het bloed kunnen worden opgenomen. Dit gebeurt met hulp van verteringssappen en enzymen.

Eiwit dat een chemische reactie in het lichaam sneller laat verlopen, bijvoorbeeld het afbreken van zetmeel of eiwit. Elk enzym werkt alleen bij een bepaalde temperatuur en zuurgraad.

Klein vingervormig uitsteeksel aan de binnenkant van de dunne darm. Door de enorme oppervlakte kunnen voedingsstoffen snel in het bloed worden opgenomen.

Het overgaan van stoffen vanuit het verteringskanaal of de longen naar het bloed. Dit gebeurt door de wand van de dunne darm of longblaasjes heen via diffusie en transport.

Het stelsel van hart en bloedvaten dat bloed door het lichaam pompt. Het brengt zuurstof en voedingsstoffen naar cellen en voert afvalstoffen af.

Zeer dun bloedvat met een wand van één cellaag dik. Hier wisselen stoffen tussen bloed en weefsels uit, zoals zuurstof en koolstofdioxide.

Klein hol blaasje in de longen waar gaswisseling plaatsvindt. Zuurstof gaat het bloed in en koolstofdioxide gaat uit het bloed de longblaasjes in.

Het in- en uitstromen van lucht via longen en luchtwegen, waardoor zuurstof in het lichaam komt en koolstofdioxide eruit gaat. Niet hetzelfde als verbranding in de cellen.

Eiwit dat het lichaam maakt om een ziekteverwekker of lichaamsvreemde stof onschadelijk te maken. Elke antistof past specifiek op één antigeen.

Het toedienen van verzwakte of onschadelijke delen van een ziekteverwekker, zodat het lichaam antistoffen gaat maken. Zo ben je beschermd voordat je de echte ziekte krijgt.

Bescherming tegen een ziekte doordat het lichaam antistoffen of afweercellen heeft gevormd. Dit kan ontstaan na het doormaken van een ziekte of na vaccinatie.

Alle informatie die bepaalt hoe een organisme eruitziet en werkt, opgeslagen in DNA in de celkern. Deze informatie wordt bij voortplanting doorgegeven aan nakomelingen.

Molecuul dat de erfelijke informatie bevat, opgebouwd uit een lange reeks bouwstenen. Een gen is een stukje DNA met de code voor één eigenschap of eiwit.

Stukje DNA dat de code bevat voor een bepaalde eigenschap, zoals haarkleur of bloemkleur. Van veel genen heb je twee versies, één van elke ouder.

Eén van de varianten van een gen, bijvoorbeeld de variant voor bruine ogen en die voor blauwe ogen. Bij een organisme met twee ouders komen allelen in paren voor.

Een allel dat zich in het uiterlijk laat zien, ook als er maar één kopie aanwezig is. Het andere, recessieve allel blijft dan onzichtbaar in het uiterlijk.

Een allel dat alleen zichtbaar wordt als er geen dominant allel aanwezig is. Je hebt dus twee kopieën nodig om de eigenschap in het uiterlijk te zien.

Lange structuur van opgerold DNA in de celkern. Mensen hebben 46 chromosomen in paren; geslachtscellen hebben er 23.

Proces waarbij organismen met gunstige eigenschappen meer nakomelingen krijgen dan anderen, waardoor die eigenschappen vaker voorkomen. Zo verandert een populatie in de loop van generaties.

Verandering van soorten in de loop van lange tijd, doordat eigenschappen die voordeel opleveren vaker worden doorgegeven. Hierdoor kunnen nieuwe soorten ontstaan uit gemeenschappelijke voorouders.

Verschillen in eigenschappen tussen individuen van dezelfde soort, bijvoorbeeld in grootte of kleur. Variatie is nodig om te kunnen selecteren bij verandering van de omgeving.

Planten nemen koolstofdioxide op bij fotosynthese en leggen koolstof vast in glucose. Bij verbranding in planten, dieren en mensen komt koolstofdioxide weer vrij, waardoor koolstof rondgaat.

Reeks organismen waarin elk organisme het vorige opeet, bijvoorbeeld gras, konijn, vos. De pijl wijst naar de opeter en geeft de richting van de energiestroom aan.

Organisme dat zelf voedsel maakt met fotosynthese, zoals een groene plant of alg. Producenten vormen de basis van elke voedselketen.

Organisme dat geen eigen voedsel maakt en andere organismen opeet. Planteneters zijn eerste consumenten, vleeseters die hen eten zijn tweede consumenten.

Organisme zoals een schimmel of bacterie dat dode resten van planten en dieren afbreekt. Daarbij komen voedingsstoffen weer vrij in de bodem.

Het rondgaan van stoffen in een ecosysteem, bijvoorbeeld koolstof of stikstof, waarbij producenten, consumenten en reducenten elk een rol spelen. Stoffen worden hergebruikt, energie niet.

Samenhangend geheel van levende organismen en hun niet-levende omgeving, zoals een bos of sloot. Veranderingen in één deel beïnvloeden vaak andere delen.

Duidelijke vraag die met een onderzoek beantwoord kan worden, bijvoorbeeld over het effect van licht op plantengroei. Een goede vraag is concreet en meetbaar.

Een verwachting of voorspelling die je met een onderzoek toetst, op basis van wat je al weet. Na het onderzoek concludeer je of de hypothese klopt of niet.

De factor die je in een experiment zelf verandert, zoals de hoeveelheid licht of water. Alle andere factoren houd je gelijk zodat het effect duidelijk is.

De factor die je meet in een experiment, bijvoorbeeld de lengte van een plant of het aantal hartslagen. Deze waarde hangt af van wat je zelf verandert.

Groep in een experiment waarbij je de factor niet verandert, zodat je kunt vergelijken. Zo zie je of een effect echt door jouw ingreep komt.

Antwoord op de onderzoeksvraag op basis van de verzamelde resultaten. Je geeft aan of de hypothese klopt en gebruikt meetgegevens als bewijs.