VMBO KB Biologie cheat sheet

Cellen zijn de kleinste levende bouwstenen; organellen zijn de onderdelen met elk een eigen taak.

Celkern bevat het DNA en regelt de processen in de cel; alleen eukaryote cellen hebben een kern.

Celmembraan is selectief doorlaatbaar: zuurstof en water passeren vrij, grote moleculen niet zonder transport.

Cytoplasma is de vloeistof waarin organellen liggen; hier vindt veel stofwisseling plaats.

Bladgroenkorrels bevatten chlorofyl en maken glucose met licht, water en koolstofdioxide (fotosynthese).

Mitochondriën breken glucose af met zuurstof en leveren energie in de vorm van ATP.

Plantaardige cel: celwand, vacuole en bladgroenkorrels; dierlijke cel mist deze drie structuren.

Celorganisatie van klein naar groot: organel, cel, weefsel, orgaan, orgaanstelsel, organisme.

Celdeling (mitose) levert twee identieke dochtercellen; meiose halveert het aantal chromosomen voor geslachtscellen.

Verteringsstelsel: mond, slokdarm, maag, dunne darm, dikke darm; opname van voedingsstoffen gebeurt in de dunne darm via darmvlokken.

Enzymen zijn eiwitten die reacties versnellen; amylase breekt zetmeel, protease breekt eiwitten, lipase breekt vetten.

Bloedsomloop: kleine circulatie longen-hart, grote circulatie hart-lichaam; slagaders voeren bloed van het hart af, aders naar het hart toe.

Hart heeft vier holtes: boezems ontvangen bloed, kamers pompen het weg; kleppen voorkomen terugstroming.

Ademhaling: gaswisseling in longblaasjes; zuurstof diffundeert naar het bloed, koolstofdioxide naar de longblaasjes.

Afweer: huid en slijmvliezen als barrière; witte bloedcellen bestrijden ziekteverwekkers, antistoffen binden antigenen.

Zenuwstelsel: prikkel, receptor, zenuwcel, ruggenmerg, hersenen, effector; reflex verloopt via ruggenmerg zonder bewuste tussenkomst.

Hormonen werken via het bloed en langzamer dan zenuwen; insuline verlaagt de bloedsuikerspiegel, glucagon verhoogt hem.

Gezondheid: gebalanceerd dieet, voldoende beweging, slaap en hygiëne verkleinen risico op welvaartsziekten.

Fotosynthese: koolstofdioxide + water + lichtenergie -> glucose + zuurstof, met chlorofyl in bladgroenkorrels.

Ademhaling bij planten gebeurt dag en nacht; fotosynthese alleen met licht, dus netto zuurstofproductie overdag.

Wortels nemen water en mineralen op via wortelharen; stengels vervoeren water via houtvaten en glucose via bastvaten.

Huidmondjes in het blad regelen gaswisseling en verdamping; ze gaan open bij licht en sluiten bij droogte.

Bestuiving is overdracht van stuifmeel naar de stempel; bevruchting is versmelting van kern van stuifmeelbuis met eicel.

Zaad bevat kiem en reservestoffen; ontkieming vereist water, zuurstof en geschikte temperatuur, niet altijd licht.

Gewervelde dieren: vissen, amfibieën, reptielen, vogels, zoogdieren; onderscheiden op huidbedekking, ademhaling, temperatuurregeling en voortplanting.

Zoogdieren zijn warmbloedig, hebben haar en zogen hun jongen; vogels hebben veren en leggen eieren met harde schaal.

Aanpassingen: kieuwen bij vissen, longen bij landdieren, vleugels bij vogels, poten met klauwen of hoeven bij zoogdieren.

Ecosysteem = biotoop (abiotische factoren) + levensgemeenschap (biotische factoren) die op elkaar inwerken.

Voedselketen: producent (plant) -> consument eerste orde (planteneter) -> consument tweede orde (vleeseter) -> reducent.

Voedselweb is een netwerk van meerdere voedselketens; een verandering bij één schakel beïnvloedt de hele web.

Energiestroom is eenrichtingsverkeer; bij elke stap gaat energie verloren als warmte, dus piramide van aantallen/biomassa neemt af.

Koolstofkringloop: fotosynthese legt CO2 vast, verbranding en afbraak door reducenten geven CO2 terug.

Stikstofkringloop: bacteriën leggen stikstof vast, reducenten breken eiwitten af tot nitraten die planten opnemen.

Populatiegrootte hangt af van geboorte, sterfte, immigratie en emigratie plus voedsel, ruimte en predatoren.

Milieuproblemen: verzuring, vermesting, broeikaseffect en afval; oorzaken zijn verbranding van fossiele brandstoffen, mest en afval.

Duurzaamheid: hergebruik, recycling, energiebesparing en bescherming van biodiversiteit verkleinen de menselijke invloed.

Genotype is de erfelijke informatie in het DNA; fenotype is het waarneembare uiterlijk, bepaald door genotype en milieu.

Chromosomen komen in paren voor; de mens heeft 46 chromosomen (23 paren), waarvan één paar geslachtschromosomen (XX of XY).

Genen liggen op chromosomen; een allel is een variant van een gen; dominante allelen (hoofdletter) overheersen recessieve (kleine letter).

Kruisingsschema: ouders Aa x Aa geeft 25% AA, 50% Aa, 25% aa; bij volledig dominante overerving is 75% dominant fenotype.

Recessief kenmerk verschijnt alleen bij homozygoot aa; dragers zijn heterozygoot Aa en hebben het kenmerk niet.

Geslachtsbepaling: vader geeft X of Y, moeder altijd X; Y-chromosoom leidt tot een zoon.

Mutatie is een verandering in het DNA; kan onschuldig, schadelijk of gunstig zijn en is de bron van nieuwe erfelijke variatie.

Evolutie: variatie in een populatie plus natuurlijke selectie; individuen met gunstige eigenschappen overleven en planten zich vaker voort.

Natuurlijke selectie leidt tot aanpassing aan de omgeving; soorten ontstaan door langdurige isolatie en ophoping van verschillen.

Onderzoeksvraag is toetsbaar en bevat de te onderzoeken variabelen; hypothese is een voorspelling met verwachting.

Onafhankelijke variabele verander je zelf, afhankelijke variabele meet je, en overige factoren houd je constant (gecontroleerd).

Controlegroep ondergaat geen behandeling; zo zie je of het effect door de behandeling komt en niet door een andere factor.

Meetinstrumenten: liniaal voor lengte, thermometer voor temperatuur, maatcilinder voor volume, balans voor massa.

Microscopie: begin bij kleine vergroting, scherpstellen met grove schroef, daarna fijn; vergroting = oculair x objectief.

Tabel: onafhankelijke variabele in de linkerkolom, afhankelijke variabele in de rechterkolom, met eenheden in de kop.

Grafiek: onafhankelijke variabele op de x-as, afhankelijke op de y-as; teken assen met naam en eenheid en zet punten uit.

Herhaal een meting en bereken het gemiddelde; een eenmalige meting is onbetrouwbaar door toevallige fouten.

Conclusie beantwoordt de onderzoeksvraag met de resultaten; discussie noemt fouten, beperkingen en verbeteringen.