VMBO GL/TL Economie cheat sheet

Besteedbaar inkomen = netto inkomen + ontvangen overdrachten (bijv. kinderbijslag, toeslagen) − betaalde overdrachten (bijv. belasting, premies).

Bestedingspatroon: naarmate het inkomen stijgt, daalt het aandeel van de uitgaven aan eerste levensbehoeften en stijgt het aandeel van vrije bestedingen.

Formule koopkrachtverandering: index koopkracht = (index nominaal inkomen ÷ index consumentenprijzen) × 100.

Reëel inkomen = nominaal inkomen gecorrigeerd voor prijsstijgingen; alleen het reële inkomen zegt iets over koopkracht.

Inflatie: algemene stijging van het prijspeil, gemeten met de consumentenprijsindex (CPI); bij inflatie daalt de koopkracht van geld.

Vaste lasten (huur, energie, verzekeringen) zijn moeilijk te verlagen op korte termijn; variabele uitgaven (voeding, kleding) wel.

Huishoudbudget: inkomsten − uitgaven = overschot (sparen) of tekort (lenen of interen op spaargeld).

Leenbedrag en rente: totale rentekosten = leenbedrag × rentepercentage × looptijd in jaren; bij aflossing daalt de rente per jaar.

Verzekeren: premie betalen tegenover onzeker groot verlies; eigen risico verlaagt de premie maar verhoogt het bedrag dat de verzekerde zelf betaalt.

Arbeidsproductiviteit = productie (in stuks of euro) ÷ aantal gewerkte uren of aantal werknemers.

Productiviteitsstijging verlaagt de kosten per product en kan loonstijging mogelijk maken zonder de prijzen te verhogen.

Toegevoegde waarde = omzet (verkoopwaarde) − waarde van ingekochte goederen en diensten van andere bedrijven.

Bruto binnenlands product (bbp) = som van alle toegevoegde waarden van bedrijven en overheid in een land in een periode.

Kostenformules: totale kosten = vaste kosten + variabele kosten; variabele kosten = variabele kosten per stuk × afzet.

Break-evenafzet = constante (vaste) kosten ÷ (verkoopprijs per stuk − variabele kosten per stuk).

Winst = omzet − totale kosten; omzet = verkoopprijs × afzet.

Arbeidsmarkt: vraag naar arbeid komt van werkgevers, aanbod van arbeid van de beroepsbevolking; loon is de prijs van arbeid.

Werkloosheid als percentage van de beroepsbevolking = (aantal werklozen ÷ omvang beroepsbevolking) × 100.

Overheidsbegroting: inkomsten (belastingen, premies) − uitgaven = begrotingssaldo; negatief saldo betekent een tekort.

Collectieve sector omvat overheid en sociale fondsen; de collectieve lastendruk = collectieve lasten ÷ bbp × 100%.

Directe belastingen worden geheven over inkomen, winst en vermogen; indirecte belastingen (btw, accijns) over bestedingen.

Progressief belastingstelsel: het tarief stijgt met het inkomen; degressief: het tarief daalt met het inkomen; proportioneel: tarief blijft gelijk.

Nivelleren betekent inkomensverschillen verkleinen; denivelleren betekent inkomensverschillen vergroten.

Sociale zekerheid: werknemersverzekeringen (WW, WIA) voor werknemers, volksverzekeringen (AOW, ANW) voor alle inwoners.

Bij een tekort op de begroting leent de overheid geld; de overheidsschuld stijgt en rentelasten drukken toekomstige begrotingen.

Overheidsbeleid ter bestrijding van werkloosheid: stimuleren van bestedingen (begrotingsbeleid) of verlagen van kosten voor werkgevers.

Betbetalingsbalans: goederen- en dienstenrekening + inkomensrekening + kapitaalrekening; de saldi samen zijn in principe nul.

Een overschot op de goederenrekening betekent meer export- dan importwaarde van goederen.

Import en export worden beïnvloed door wisselkoersen: bij een duurdere euro worden Nederlandse producten voor het buitenland duurder en daalt de export.

Appreciatie = waardestijging van een munt; depreciatie = waardevermindering van een munt ten opzichte van andere valuta.

Protectionisme: invoerrechten (tarieven), quota (hoeveelheidsbeperkingen) en exportsubsidies beschermen binnenlandse producenten.

Vrijhandel vergroot de internationale arbeidsdeling en verhoogt in theorie de totale welvaart, maar kan binnenlandse sectoren schaden.

De Europese Unie heeft een interne markt met vrij verkeer van goederen, diensten, personen en kapitaal; de eurozone heeft één gemeenschappelijk monetair beleid.

Ontwikkelingslanden exporteren vaak grondstoffen en importeren industrieproducten; dalende grondstofprijzen verslechteren hun ruilvoet.

Procentuele verandering = (nieuwe waarde − oude waarde) ÷ oude waarde × 100%.

Indexcijfer = (waarde in het jaar ÷ waarde in het basisjaar) × 100; het basisjaar heeft index 100.

Bij een index reken je met verhoudingen, niet met absolute bedragen: index 125 betekent 25% hoger dan het basisjaar.

Rekenen met een percentage van een bedrag: bedrag × percentage ÷ 100; terugrekenen: deel ÷ percentage × 100.

Nominaal naar reëel: reële verandering ≈ nominale verandering − inflatie (bij kleine percentages); exact via indexcijfers.

Een grafiek met een dalende lijn betekent niet automatisch een daling van het absolute bedrag; let op de assen en de eenheid.

Aflezen van tabellen: controleer of bedragen in euro's, duizenden of miljoenen zijn en of het om voorraad- of stroomgrootheden gaat.

Bij een berekening met meerdere stappen: eerst eenheden gelijkmaken (bijv. per maand naar per jaar), daarna de formule invullen en de uitkomst controleren op orde van grootte.

Gemiddelde consumptiequote = consumptieve bestedingen ÷ besteedbaar inkomen × 100%.

Een noodzakelijke voorziening (bijv. water, elektriciteit) heeft een prijsinelastische vraag: bij prijsstijging daalt de gevraagde hoeveelheid weinig.

Spaargeld op een rekening levert rente op; rente-op-rente betekent dat ook de rente over rente wordt vergoed.

Bij een lening met annuïteiten blijft de totale betaling per periode gelijk; de rente daalt en de aflossing stijgt gedurende de looptijd.

Risico-avers gedrag uit zich in het betalen van een verzekeringspremie om een groot onzeker verlies te vermijden.

Het CBS meet de consumentenprijsindex met een vast mandje goederen en diensten; het gewicht van elk artikel hangt af van het bestedingsaandeel.

Substitutie-effect: als een product relatief duurder wordt, stapt een consument over op een goedkoper alternatief.

Kapitaalintensiteit = kapitaal ÷ arbeid; meer machines per werknemer verhogen doorgaans de arbeidsproductiviteit.

De productiefunctie beschrijft het verband tussen ingezette productiefactoren (arbeid, kapitaal, natuur, ondernemerschap) en de productie.

Constante kosten per eenheid dalen bij stijgende productie; variabele kosten per eenheid kunnen dalen door schaalvoordelen.

De wet van de toe- of afnemende meeropbrengsten: extra inzet van één productiefactor levert op den duur steeds minder extra productie op.

Bij een monopolie kan de aanbieder de prijs beïnvloeden; bij volkomen concurrentie is de aanbieder een prijsnemer.

De arbeidsvraag daalt als het loon stijgt of als arbeid wordt vervangen door machines (substitutie van arbeid door kapitaal).

Structurele werkloosheid ontstaat door veranderingen in de economische structuur; conjuncturele werkloosheid door een teruglopende vraag.

Belastbaar inkomen = bruto-inkomen − aftrekposten; over dit bedrag wordt in schijven belasting geheven.

Heffingskorting verlaagt de te betalen belasting; bij een te lage belasting wordt een deel van de korting uitbetaald.

De inkomenselasticiteit van belastingen: progressieve stelsels halen bij stijgend inkomen een groter deel van het inkomen op.

Openbare goederen (defensie, dijken) zijn niet-uitsluitbaar en niet-rivaliserend; de markt levert ze niet of te weinig.

Externe effecten zijn kosten of baten van productie die niet in de prijs zijn opgenomen; de overheid kan ze beprijzen met belasting of heffing.

Subsidie verlaagt de kostprijs voor de producent of de prijs voor de consument en verschuift de aangeboden hoeveelheid.

Gemeenten en provincies ontvangen het gemeentefonds en provinciefonds van het Rijk en heffen daarnaast eigen belastingen, zoals onroerendezaakbelasting.

De internationale concurrentiepositie verslechtert bij stijgende loonkosten per product en bij appreciatie van de eigen munt.

Een land met een tekort op de lopende rekening importeert per saldo meer dan het exporteert en leent daarvoor in het buitenland.

Valutaschommelingen beïnvloeden de export- en importprijzen; exporteurs kunnen valutarisico afdekken met termijncontracten.

De Europese Centrale Bank streeft naar prijsstabiliteit (inflatie rond 2%) en bepaalt de rente in de eurozone.

Bij een lage ECB-rente wordt lenen goedkoper, stijgen bestedingen en kan de inflatie oplopen.

Handelsverdragen verlagen tarieven en niet-tarifaire belemmeringen; dit versterkt de handel tussen deelnemende landen.

Koopkrachtpariteit vergelijkt prijsniveaus tussen landen door een mandje goederen om te rekenen tegen de wisselkoers.

Procentpunt versus procent: een stijging van 5% naar 7% is 2 procentpunt en 40% (relatief).

Gemiddelde groeivoet over n jaar: (eindwaarde ÷ beginwaarde)^(1/n) − 1, uitgedrukt in procenten.

Kruistabel: rijen en kolommen tellen op tot de totalen; controleer altijd of de randsommen kloppen.

Bij een oorzaak-gevolgvraag: benoem eerst de verandering, daarna het mechanisme en ten slotte het effect op de gevraagde grootheid.

Bij een rekenvraag met een tabel: schrijf de formule op, vul de getallen in en vermeld de eenheid (euro, %, stuks) in het antwoord.

Ceteris paribus betekent dat alle andere factoren gelijk blijven; alleen de genoemde variabele verandert.

Bij een vraaglijn: een verschuiving van de lijn betekent een verandering van een andere factor dan de prijs; een beweging langs de lijn komt door de prijs zelf.

Rekenen met wisselkoersen: bedrag in vreemde valuta × koers in euro's per eenheid = bedrag in euro's.

Arbeidsinkomensquote = loonsom ÷ toegevoegde waarde × 100%; een hoge quote betekent een groot deel van de toegevoegde waarde naar werknemers.

Bij een productieproces geldt: omzet − inkoopwaarde van de omzet = brutowinst; brutowinst − bedrijfskosten = nettowinst.

De afzet is het aantal verkochte eenheden; de omzet is afzet × verkoopprijs.

Bij toenemende schaal (schaalvergroting) dalen de kosten per product zolang de vaste kosten over meer eenheden worden verdeeld.

Arbeidsaanbod hangt af van bevolkingsomvang, leeftijdsopbouw, participatiegraad en het loon.

Een hogere participatiegraad verhoogt het arbeidsaanbod en kan de loondruk verlagen.

Bij technologische vooruitgang stijgt de arbeidsproductiviteit; dit kan werkgelegenheid kosten in routinematige banen.

Inkomen kan worden besteed of gespaard: besteedbaar inkomen = consumptie + besparingen.

Een huurkoop of afbetaling verhoogt de vaste lasten; het te besteden deel van het inkomen daalt hierdoor.

De prijselasticiteit van de vraag = procentuele verandering van de gevraagde hoeveelheid ÷ procentuele verandering van de prijs.

Bij een prijselasticiteit kleiner dan −1 is de vraag elastisch; bij een waarde tussen −1 en 0 is de vraag inelastisch.

Collectieve voorzieningen (onderwijs, zorg) worden via belastingen betaald en beïnvloeden het vrij besteedbare inkomen.

Het bestedingspatroon van een huishouden verandert bij levensfase: jongeren besteden relatief veel aan uitgaan, gezinnen aan wonen en kinderen.

De overheid kan de conjunctuur stimuleren door de belastingen te verlagen of de uitgaven te verhogen (expansief begrotingsbeleid).

Bij een hoogconjunctuur kan de overheid bezuinigen of belastingen verhogen om overbesteding en inflatie tegen te gaan.

Automatische stabilisatoren, zoals uitkeringen en progressieve belastingen, dempen schommelingen in de conjunctuur zonder nieuw besluit.

De staatsschuldquote = overheidsschuld ÷ bbp × 100%; een stijgend bbp verlaagt de quote bij gelijkblijvende schuld.

Een begrotingstekort in een recessie kan acceptabel zijn als het conjunctureel is; een structureel tekort wijst op een onevenwichtige begroting.

Milieubeleid met heffingen internaliseert externe kosten: de vervuiler betaalt en de prijs weerspiegelt de maatschappelijke kosten.

Bestuurlijke niveaus in Nederland: Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen, elk met eigen taken en eigen inkomsten.

De handelsbalans bevat alleen goederen; de lopende rekening bevat daarnaast diensten, inkomens en inkomensoverdrachten.

Een depreciatie van de eigen munt maakt export goedkoper en import duurder; dit kan het handelstekort verkleinen.

Buitenlandse directe investeringen (FDI) brengen kapitaal, kennis en werkgelegenheid, maar winsten vloeien later weer weg.

Bij outsourcing verplaatst een bedrijf onderdelen van de productie naar het buitenland om loonkosten te verlagen.

Een douane-unie heeft naast vrijhandel tussen leden ook een gemeenschappelijk tarief tegen niet-leden.

De Europese interne markt verwijdert grenscontroles en technische handelsbelemmeringen tussen lidstaten.

Een tekort op de betalingsbalans wordt gefinancierd door buitenlands kapitaal of door interen op deviezenreserves.

Bij een index met een nieuw basisjaar: herbereken door alle indexcijfers te delen door de index van het nieuwe basisjaar en te vermenigvuldigen met 100.

Reëel indexcijfer = (nominaal indexcijfer ÷ prijsindexcijfer) × 100.

Bij een percentage van een percentage: vermenigvuldig de percentages en deel door 100 (bijv. 20% van 30% = 6%).

Bij een grafiek met een gebroken as: let op de schaal; kleine verschillen kunnen groot lijken.

Een oorzaak-gevolgketen noteer je als stappen: verandering A → mechanisme B → effect C, met de richting (stijging of daling) per stap.

Bij afronden: geef het antwoord in de gevraagde eenheid en controleer of het aantal decimalen past bij de vraag.

Bij een tabel met indexcijfers kun je alleen verhoudingen vergelijken; absolute bedragen staan er niet in tenzij vermeld.

Arbeidskosten per product = loonkosten per werknemer ÷ arbeidsproductiviteit per werknemer.

Bij een stijging van de arbeidsproductiviteit met 4% en van de lonen met 2% dalen de arbeidskosten per product.

De vraag naar arbeid is afgeleide vraag: werkgevers vragen arbeid omdat er vraag is naar hun producten.

Bij een minimumloon boven het evenwichtsloon ontstaat aanbodoverschot op de arbeidsmarkt: werkloosheid onder laaggeschoolden.

Bij een vacaturetekort stijgen de lonen; bij een groot arbeidsaanbod dalen ze.

Bij een eenmanszaak is de winst het inkomen van de ondernemer; bij een bv wordt loon en dividend gescheiden.

Bij productie in teamverband kan free-ridergedrag de productiviteit per werknemer verlagen.

Bij een inelastische vraag (bijv. medicijnen) leidt een prijsstijging tot hogere totale bestedingen aan dat product.

Bij een elastische vraag leidt een prijsstijging tot lagere totale bestedingen aan dat product.

Rente op spaargeld is een vergoeding voor het afstaan van bestedingsmogelijkheden nu; inflatie kan de reële rente negatief maken.

Reële rente ≈ nominale rente − inflatie; bij een nominale rente van 3% en 2% inflatie is de reële rente ongeveer 1%.

Een huishouden met een laag inkomen besteedt een groter deel aan eerste levensbehoeften dan een huishouden met een hoog inkomen.

Bij een onverwachte prijsstijging verliezen spaarders koopkracht en winnen leners, omdat de schuld in koopkracht daalt.

Nivellering via belastingen en uitkeringen verkleint de inkomensverschillen; de Lorenzcurve en Gini-coëfficiënt meten de inkomensverdeling.

Een Gini-coëfficiënt van 0 betekent volledige gelijkheid; een waarde dichter bij 1 betekent grotere ongelijkheid.

De overheid kan marktfalen door monopolies aanpakken met mededingingswetgeving en toezichthouders.

Bij een publiek-private samenwerking draagt de overheid risico en levert een private partij de uitvoering.

Bij accijnzen op tabak en alcohol stijgt de prijs; dit ontmoedigt gebruik en levert belastinginkomsten op.

Bij een progressief stelsel betalen hogere inkomens een hoger percentage; dit dempt de inkomensverschillen na belasting.

Bij een vlaktaks betalen alle inkomens hetzelfde tarief over de belastbare grondslag; de herverdeling is dan beperkter.

Bij een overschot op de lopende rekening stijgt de buitenlandse schuldpositie van het buitenland ten opzichte van het eigen land.

De reële wisselkoers corrigeert de nominale koers voor prijsverschillen tussen landen.

Bij een handelsoorlog verhogen landen wederzijds tarieven; dit verlaagt de handelsvolumes en verhoogt de prijzen.

Bij een boycot of sanctie wordt handel met een land bewust beperkt om politieke doelen te bereiken.

Bij een gemeenschappelijke munt vervalt het wisselkoersrisico tussen eurolanden, maar is er één rentebeleid voor alle leden.

Bij een land met een vaste wisselkoers moet de centrale bank de koers verdedigen met deviezenreserves en rentebeleid.

Bij internationale arbeidsdeling specialiseert een land zich in goederen waarin het comparatieve voordelen heeft.

Bij een verhoudingstabel: kruislings vermenigvuldigen om een onbekende waarde te vinden.

Bij een groeipercentage per maand naar een jaar: let op samengestelde groei; 1% per maand is geen 12% per jaar.

Bij een gemiddelde: som van de waarden ÷ aantal waarnemingen; mediane waarde is de middelste waarneming na sortering.

Bij een berekening met arbeidsproductiviteit: deel de productie door het aantal uren, niet door het aantal werknemers als de vraag om uren vraagt.

Bij een vraag over koopkracht: vergelijk indexcijfers van inkomen en prijzen, niet absolute bedragen.

Bij een vraag met een grafiek: benoem eerst de assen en de eenheid, daarna de gevraagde waarde op het snijpunt of de lijn.

Bij een meerkeuzevraag met berekeningen: schat eerst de orde van grootte en elimineer antwoorden die niet passen.

Bij een productiequotum of vergunning beperkt de overheid de productie; dit kan de prijs opdrijven en de omzet beïnvloeden.

Bij een monopolie ligt de geproduceerde hoeveelheid lager en de prijs hoger dan bij volkomen concurrentie.

Bij een oligopolie bepalen enkele grote aanbieders de markt; prijsafspraken zijn verboden door de mededingingswet.

Bij een collectieve arbeidsovereenkomst (cao) gelden loon- en arbeidsvoorwaarden voor een hele bedrijfstak.

Bij een hoge jeugdwerkloosheid kan de overheid kiezen voor loonkostensubsidie of extra scholing.

Bij een stijging van de arbeidsproductiviteit kan dezelfde productie met minder arbeidsuren tot stand komen; dit kan werkloosheid veroorzaken als de vraag niet meegroeit.

Bij een productieproces met vaste en variabele kosten: de gemiddelde totale kosten dalen eerst en stijgen daarna door toenemende variabele kosten.

Bij een prijsverlaging van een product met een elastische vraag stijgen de totale bestedingen aan dat product.

Bij een prijsverlaging van een product met een inelastische vraag dalen de totale bestedingen aan dat product.

Bij een complementair goed (bijv. printer en inkt) leidt een prijsdaling van het ene goed tot meer vraag naar het andere goed.

Bij substituten leidt een prijsstijging van het ene goed tot meer vraag naar het andere goed.

Bij een huishoudbudget horen vaste lasten bij de structurele uitgaven; incidentele uitgaven zijn eenmalig en variabel.

Bij een lening met een vast rentepercentage blijven de rentelasten per periode gelijk; bij een variabele rente kunnen ze stijgen.

Bij een spaarrekening met een lage rente en inflatie kan de koopkracht van het spaargeld dalen.

Bij een overheid die investeert in infrastructuur stijgen de overheidsuitgaven; dit kan de productiecapaciteit op lange termijn vergroten.

Bij een verlaging van de vennootschapsbelasting stijgen de netto winsten; dit kan investeringen en werkgelegenheid stimuleren.

Bij een verhoging van de btw stijgen de consumentenprijzen; dit kan de consumptie en de inflatie beïnvloeden.

Bij een overheidstekort dat wordt gefinancierd met staatsobligaties stijgt de staatsschuld; de rentelasten wegen op de begroting.

Bij een vergrijzende bevolking stijgen de uitgaven aan AOW en zorg; dit zet de overheidsfinanciën onder druk.

Bij een decentrale overheid kunnen gemeenten eigen keuzes maken over uitgaven, maar zijn ze mede afhankelijk van rijksuitkeringen.

Bij een begroting in evenwicht zijn de inkomsten gelijk aan de uitgaven; dit is geen eis voor elk jaar, wel een streven op middellange termijn.

Bij een stijging van de euro ten opzichte van de dollar worden Nederlandse goederen duurder voor Amerikaanse kopers; de export naar de VS kan dalen.

Bij een daling van de euro worden importgoederen duurder; dit kan de binnenlandse inflatie opdrijven.

Bij een land dat veel grondstoffen importeert, verhogen stijgende grondstofprijzen de importwaarde en verslechteren de handelsbalans.

Bij een ontwikkelingsland dat vooral grondstoffen exporteert, leiden dalende grondstofprijzen tot lagere exportopbrengsten.

Bij een handelsverdrag tussen de EU en een ander land dalen de tarieven; dit verhoogt doorgaans de wederzijdse handel.

Bij een protectionistische maatregel stijgen de prijzen voor consumenten en daalt de internationale arbeidsdeling.

Bij een land met een sterke exportpositie kan een overschot op de lopende rekening ontstaan; dit betekent dat het land netto kapitaal exporteert.

Bij een vraag over procentuele verandering van de koopkracht: bereken eerst het nominale inkomen en de prijsindex, daarna de verhouding.

Bij een vraag over de arbeidsproductiviteit per uur: deel de totale productie door het totale aantal gewerkte uren.

Bij een vraag over de break-evenafzet: controleer of de vaste kosten in dezelfde periode zijn als de verkoopprijs en variabele kosten per stuk.

Bij een vraag over de staatsschuldquote: deel de schuld door het bbp en vermenigvuldig met 100; let op de eenheid (miljarden).

Bij een vraag over de betalingsbalans: tel de onderdelen op en controleer of het saldo klopt met de gegevens.

Bij een vraag over de inkomensverdeling: gebruik de Lorenzcurve of de Gini-coëfficiënt en benoem de richting van de verandering.

Bij een vraag over elasticiteit: gebruik de procentuele veranderingen, niet de absolute veranderingen, en let op het teken.

Bij een productieproces met schaalvoordelen dalen de kosten per eenheid bij een grotere afzet; dit kan een prijsvoordeel opleveren.

Bij een productieproces met schaalnadelen stijgen de kosten per eenheid bij een grotere afzet door coördinatie- en transportkosten.

Bij een arbeidsmarkt met een krappe vraag stijgen de lonen; dit kan de inflatie aanwakkeren via hogere kosten.

Bij een arbeidsmarkt met een ruime vraag dalen de lonen of blijven ze gelijk; dit kan de inflatie dempen.

Bij een bedrijf dat machines inzet in plaats van arbeid stijgt de kapitaalintensiteit; dit kan de arbeidsproductiviteit verhogen.

Bij een werknemer met een hogere opleiding is de arbeidsproductiviteit doorgaans hoger; dit verklaart een deel van de loonverschillen.

Bij een productieproces met een hoge arbeidsproductiviteit kan een bedrijf concurreren met lagere prijzen of hogere lonen betalen.

Bij een huishouden met een laag inkomen is de gemiddelde consumptiequote hoog; een groot deel van het inkomen wordt besteed.

Bij een huishouden met een hoog inkomen is de gemiddelde consumptiequote lager; een groter deel wordt gespaard.

Bij een onzeker inkomen (bijv. flexwerk) houden huishoudens vaak een grotere buffer aan; dit verlaagt de consumptiequote.

Bij een stijging van de rente wordt sparen aantrekkelijker en lenen duurder; dit kan de consumptie verlagen.

Bij een daling van de rente wordt lenen goedkoper en sparen minder aantrekkelijk; dit kan de consumptie verhogen.

Bij een prijsstijging van een eerste levensbehoefte daalt het vrij besteedbare inkomen; dit kan de consumptie van luxe goederen verlagen.

Bij een verzekering met een hoog eigen risico is de premie lager, maar het bedrag dat de verzekerde zelf betaalt bij schade hoger.

Bij een overheid die de inkomensverschillen wil verkleinen, kan ze de belastingen progressiever maken en de uitkeringen verhogen.

Bij een overheid die de economie wil stimuleren, kan ze de overheidsuitgaven verhogen of de belastingen verlagen.

Bij een overheid die de inflatie wil bestrijden, kan ze de overheidsuitgaven verlagen of de belastingen verhogen.

Bij een overheid die de werkgelegenheid wil bevorderen, kan ze loonkostensubsidies geven of de belasting op arbeid verlagen.

Bij een overheid die marktfalen wil corrigeren, kan ze heffingen opleggen op vervuilende productie of subsidies geven op schonere productie.

Bij een overheid die de concurrentie wil bevorderen, kan ze mededingingsautoriteiten toezicht laten houden op prijsafspraken en fusies.

Bij een overheid die de koopkracht van uitkeringsgerechtigden wil beschermen, kan ze de uitkeringen koppelen aan de prijsontwikkeling.

Bij een land dat een groot deel van zijn bbp exporteert, heeft een wereldwijde recessie een grote invloed op de eigen economie.

Bij een land dat vooral voor de binnenlandse markt produceert, is de invloed van een wereldwijde recessie kleiner.

Bij een internationale handelsoorlog kunnen bedrijven hun toeleveringsketens aanpassen en productie verplaatsen.

Bij een land met een sterke munt kunnen exporteurs hun prijzen verlagen om concurrerend te blijven; dit drukt de winstmarge.

Bij een land met een zwakke munt stijgen de importprijzen; dit kan de inflatie opdrijven en de koopkracht verlagen.

Bij een internationale organisatie zoals de WTO worden handelsgeschillen beslecht en tarieven verlaagd.

Bij een regionale handelsorganisatie zoals de EU worden handelsbelemmeringen tussen leden weggenomen en gemeenschappelijke regels opgesteld.

Bij een vraag over de koopkracht met indexcijfers: deel het indexcijfer van het nominale inkomen door het indexcijfer van de prijzen en vermenigvuldig met 100.

Bij een vraag over de reële rente: trek de inflatie af van de nominale rente en benoem dat dit een benadering is.

Bij een vraag over de gemiddelde jaarlijkse groei: gebruik de formule (eindwaarde ÷ beginwaarde)^(1/n) − 1 en zet het resultaat om in procenten.

Bij een vraag over de procentuele verandering van de omzet: bereken eerst de omzet in beide perioden en daarna de verandering.

Bij een vraag over de kosten per product: deel de totale kosten door de afzet en let op vaste en variabele kosten.

Bij een vraag over de winst: trek de totale kosten af van de omzet en controleer of alle kosten zijn meegenomen.

Bij een vraag over de betalingsbalans: controleer of de som van de saldi nul is en benoem welk onderdeel het saldo veroorzaakt.

Bij een productieproces met een hoge kapitaalintensiteit zijn de vaste kosten hoog en de variabele kosten per eenheid laag.

Bij een productieproces met een lage kapitaalintensiteit zijn de vaste kosten laag en de variabele kosten per eenheid hoog.

Bij een bedrijf dat de productie uitbreidt, stijgen de variabele kosten; de vaste kosten blijven gelijk binnen de bestaande capaciteit.

Bij een bedrijf dat de productiecapaciteit uitbreidt, stijgen ook de vaste kosten; dit kan de break-evenafzet verhogen.

Bij een stijging van de loonkosten per product verslechtert de concurrentiepositie; dit kan de export en werkgelegenheid verlagen.

Bij een daling van de loonkosten per product verbetert de concurrentiepositie; dit kan de export en werkgelegenheid verhogen.

Bij een bedrijf dat de arbeidsproductiviteit verhoogt, dalen de arbeidskosten per product bij gelijkblijvende lonen.

Bij een consument die een keuze maakt tussen twee goederen, hangt de keuze af van prijzen, inkomen en voorkeuren.

Bij een budgetlijn verschuift de lijn naar buiten bij een hoger inkomen en naar binnen bij een lager inkomen.

Bij een budgetlijn verandert de helling als de prijs van één goed verandert; dit beïnvloedt de betaalbare combinaties.

Bij een consument die streeft naar maximaal nut, kiest hij de combinatie waarbij het marginale nut per euro gelijk is voor beide goederen.

Bij een consument met een sterke voorkeur voor een goed besteedt hij een groot deel van het budget daaraan, ook als de prijs stijgt.

Bij een consument met een zwakke voorkeur voor een goed stapt hij bij een prijsstijging over op een alternatief.

Bij een consument die een groot deel van het inkomen aan één goed besteedt, heeft een prijsstijging van dat goed een groot effect op de koopkracht.

Bij een overheid die de inkomensverdeling meet, gebruikt ze de Lorenzcurve: hoe verder de curve van de diagonaal ligt, hoe ongelijker de verdeling.

Bij een overheid die de inkomensverdeling meet, gebruikt ze de Gini-coëfficiënt: 0 is volledige gelijkheid en 1 is volledige ongelijkheid.

Bij een overheid die de armoede wil bestrijden, kan ze de bijstand verhogen of de kinderbijslag verhogen.

Bij een overheid die de arbeidsparticipatie wil verhogen, kan ze de kinderopvang subsidiëren of de belasting op arbeid verlagen.

Bij een overheid die de vergrijzing wil opvangen, kan ze het pensioenstelsel hervormen of de AOW-leeftijd verhogen.

Bij een overheid die de overheidsfinanciën op orde wil houden, kan ze bezuinigen of de belastingen verhogen.

Bij een overheid die de economie wil verduurzamen, kan ze subsidies geven op duurzame energie of belasting heffen op vervuiling.

Bij een land dat een tekort op de lopende rekening heeft, leent het in het buitenland; dit verhoogt de buitenlandse schuld.

Bij een land dat een overschot op de lopende rekening heeft, leent het aan het buitenland; dit verhoogt de buitenlandse vorderingen.

Bij een land met een groot overschot kan het buitenland aandringen op aanpassing; dit kan leiden tot politieke spanning.

Bij een land met een groot tekort kan het buitenland eisen stellen aan hervormingen; dit kan leiden tot een bezuinigingsprogramma.

Bij een internationale financiële crisis kunnen landen met een zwakke munt en veel buitenlandse schuld in de problemen komen.

Bij een internationale handelsoorlog kunnen landen hun toevlucht nemen tot protectie; dit verlaagt de wereldhandel.

Bij een internationale samenwerking kunnen landen afspraken maken over klimaat, belasting en handel.

Bij een vraag over de gemiddelde consumptiequote: deel de consumptie door het besteedbaar inkomen en vermenigvuldig met 100.

Bij een vraag over de gemiddelde spaarquote: deel de besparingen door het besteedbaar inkomen en vermenigvuldig met 100.

Bij een vraag over de arbeidsinkomensquote: deel de loonsom door de toegevoegde waarde en vermenigvuldig met 100.

Bij een vraag over de staatsschuldquote: deel de staatsschuld door het bbp en vermenigvuldig met 100.

Bij een vraag over de collectieve lastendruk: deel de collectieve lasten door het bbp en vermenigvuldig met 100.

Bij een vraag over de werkloosheid: deel het aantal werklozen door de beroepsbevolking en vermenigvuldig met 100.

Bij een vraag over de exportquote: deel de export door het bbp en vermenigvuldig met 100.