VMBO GL/TL Economie key terms

Situatie waarin middelen zoals geld, tijd en grondstoffen beperkt zijn ten opzichte van de behoeften die mensen hebben. Hierdoor moeten consumenten, bedrijven en de overheid keuzes maken en prioriteiten stellen.

De waarde van het beste alternatief dat je opgeeft wanneer je een keuze maakt. Geef je geld uit aan een fiets, dan zijn de alternatieve kosten bijvoorbeeld de smartphone die je niet kunt kopen.

Alles wat mensen nodig hebben of graag willen hebben om te leven of zich prettig te voelen. Basisbehoeften zoals eten en wonen zijn noodzakelijk; overige behoeften verschillen per persoon en per inkomen.

Het kopen en gebruiken van goederen en diensten om in behoeften te voorzien. Consumptie door huishoudens vormt een groot deel van de bestedingen in een economie en houdt productie en werkgelegenheid op gang.

Een overzicht van verwachte inkomsten en uitgaven over een bepaalde periode, bijvoorbeeld per maand. Met een budget kun je nagaan of je genoeg geld hebt en waar je op kunt besparen.

Het geld dat een huishouden na aftrek van belastingen en premies overhoudt om uit te geven of te sparen. Het besteedbaar inkomen bepaalt hoeveel een huishouden daadwerkelijk kan consumeren.

Het deel van het inkomen dat niet wordt uitgegeven en opzij wordt gezet, bijvoorbeeld op een spaarrekening. Sparen kan voor een doel zijn, zoals een vakantie, of als buffer voor onverwachte uitgaven.

Een vergoeding die je ontvangt of betaalt over geleend of gespaard geld, uitgedrukt in een percentage per jaar. Bij sparen krijg je rente; bij lenen betaal je rente over de schuld.

Geld dat je leent en later moet terugbetalen, meestal met rente. Krediet maakt het mogelijk nu iets te kopen, maar verhoogt je toekomstige uitgaven aan rente en aflossing.

Het terugbetalen van een deel van een geleend bedrag, los van de rente. Door aflossing daalt de schuld, waardoor je in latere periodes minder rente hoeft te betalen.

Een overeenkomst waarbij je premie betaalt aan een verzekeraar, die in ruil daarvoor een deel van je financiële schade vergoedt bij een onverwacht voorval. Zo spreid je het risico over veel verzekerden.

Het bedrag dat je regelmatig aan een verzekeraar betaalt om verzekerd te zijn. De hoogte van de premie hangt af van het risico en van zaken zoals het eigen risico of een no-claimkorting.

Het bedrag dat je bij een verzekering zelf moet betalen voordat de verzekeraar uitkeert. Een hoger eigen risico verlaagt meestal de premie, omdat de verzekeraar minder risico draagt.

Het geheel van vraag naar en aanbod van arbeid. Werkgevers vragen arbeidskrachten, werknemers bieden hun arbeid aan; de prijs die hierbij tot stand komt is het loon.

De beloning die een werknemer ontvangt voor het verrichten van arbeid, meestal per uur of per maand. Loon bestaat onder meer uit brutoloon, waarop nog belastingen en premies worden ingehouden.

Het brutoloon is het bedrag dat je verdient vóór aftrek van belastingen en premies; het nettoloon is wat daarvan op je rekening overblijft. Het verschil tussen beide bestaat uit loonheffing en sociale premies.

De totale kosten die een werkgever voor een werknemer betaalt, zoals brutoloon plus werkgeverspremies en andere verplichte bijdragen. Hoge arbeidskosten kunnen werkgelegenheid onder druk zetten.

De hoeveelheid productie die per gewerkt uur of per werknemer tot stand komt. Stijgt de arbeidsproductiviteit door betere machines of scholing, dan kan een bedrijf meer produceren met dezelfde inzet van arbeid.

Goederen die bedrijven gebruiken om andere goederen of diensten te produceren, zoals machines, vrachtwagens en computers. Ze worden niet direct geconsumeerd, maar verhogen de productiecapaciteit.

Het aanschaffen van kapitaalgoederen of het steken van geld in een bedrijf met als doel in de toekomst meer opbrengsten te behalen. Investeringen vergroten de productiecapaciteit van een onderneming.

De maximale hoeveelheid goederen en diensten die een bedrijf of een economie met de beschikbare middelen kan voortbrengen. Wordt de capaciteit volledig benut, dan dreigt overbelasting of schaarste.

Situatie waarin mensen die willen en kunnen werken geen baan kunnen vinden. Werkloosheid kan ontstaan door een tekort aan vacatures, door veranderingen in vraag naar bepaalde beroepen of door seizoensinvloeden.

Het percentage van de bevolking van 15 tot 75 jaar dat deel uitmaakt van de beroepsbevolking, dus werkt of actief zoekt naar werk. Een hogere participatiegraad betekent dat meer mensen aan het arbeidsproces deelnemen.

Het geheel van instanties dat namens de samenleving regels maakt, voorzieningen levert en inkomsten en uitgaven beheert. De overheid bestaat onder meer uit rijk, provincies en gemeenten.

Goederen en diensten die de overheid voor de hele samenleving levert en die via belastingen worden betaald, zoals wegen, dijken en openbaar onderwijs. Niet iedereen betaalt evenveel als hij gebruikt.

Verplichte betalingen aan de overheid waar geen directe individuele tegenprestatie tegenover staat. Belastingen financieren collectieve voorzieningen en sociale uitkeringen en beïnvloeden de bestedingen van huishoudens en bedrijven.

Het stelsel van uitkeringen en regelingen dat mensen beschermt bij werkloosheid, ziekte, arbeidsongeschiktheid of ouderdom. Het wordt betaald uit premies en belastingen en vangt inkomensverlies op.

Een overzicht van de verwachte inkomsten en uitgaven van de overheid voor het komende jaar. In de begroting staat hoeveel geld waaraan wordt besteed en hoe dat wordt gefinancierd.

Het totale bedrag dat de overheid in het verleden heeft geleend en nog moet terugbetalen. Ontstaat vooral wanneer de overheid meer uitgeeft dan zij aan inkomsten ontvangt.

De verkoop van goederen en diensten door bedrijven in het ene land aan afnemers in het buitenland. Export levert buitenlandse valuta op en zorgt voor werkgelegenheid in het exporterende land.

De aankoop van goederen en diensten uit het buitenland door consumenten en bedrijven in het eigen land. Import maakt goederen beschikbaar die hier niet of duurder worden geproduceerd.

Het verschil tussen de waarde van de export en de waarde van de import van goederen en diensten over een periode. Bij meer export dan import is er een overschot; anders een tekort.

De prijs van de ene valuta uitgedrukt in de andere, bijvoorbeeld hoeveel euro je voor één dollar betaalt. Een verandering van de wisselkoers beïnvloedt de prijs van import en export.

Samenwerkingsverband van Europese landen dat onder meer zorgt voor vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal. Binnen de EU gelden gezamenlijke regels en is er een interne markt.

Een getal dat een waarde uitdrukt ten opzichte van een basisjaar, waarbij het basisjaar de waarde 100 krijgt. Indexcijfers maken het mogelijk veranderingen in de tijd of verschillen tussen grootheden te vergelijken.

De verandering van een waarde uitgedrukt als percentage van de oude waarde. Je berekent dit door het verschil te delen door de beginwaarde en de uitkomst met 100 te vermenigvuldigen.

Nominale bedragen zijn uitgedrukt in geld van het betreffende jaar; reële bedragen zijn gecorrigeerd voor inflatie en geven de koopkracht weer. Alleen met reële cijfers kun je welvaart over jaren eerlijk vergelijken.

Een algemene stijging van het prijspeil, waardoor geld in koopkracht afneemt. Bij inflatie kun je met hetzelfde bedrag minder kopen; de inflatie wordt vaak gemeten met de consumentenprijsindex.