Overheid en bestuur: belastingen, sociale zekerheid en begroting
Wat dit domein toetst
Overheid en bestuur gaat over de collectieve sector: welke taken de overheid uitvoert, hoe zij dat betaalt en welke invloed belastingen en uitkeringen hebben op huishoudens en bedrijven. Je moet directe en indirecte belastingen onderscheiden, btw en accijns berekenen, sociale zekerheid uitleggen en een overheidsbegroting lezen. Ook het effect van heffingen op gedrag en op inkomensverschillen is examenstof.
Belastingen en sociale zekerheid
- Directe belastingen worden geheven over inkomen, winst en vermogen, bijvoorbeeld inkomstenbelasting en vennootschapsbelasting. Indirecte belastingen zitten in de prijs van goederen en diensten, zoals btw en accijns.
- Btw is een percentage van de prijs exclusief btw. Accijns is een vast bedrag per eenheid en verhoogt daardoor ook de btw, omdat btw over de inclusief-accijnsprijs wordt berekend.
- Progressieve inkomstenbelasting: een hoger inkomen betaalt een hoger tarief over de extra schijf. Dit werkt nivellerend; vlaktarieven of lagere hoge tarieven werken denivellerend.
- Sociale zekerheid: volksverzekeringen (zoals AOW) voor alle ingezetenen, werknemersverzekeringen (zoals WW) voor werknemers en bijstand als vangnet.
Overheidsbegroting
Overheidsinkomsten bestaan vooral uit belastingen en sociale premies; uitgaven gaan naar onderwijs, zorg, infrastructuur en uitkeringen. Een begrotingstekort betekent dat de uitgaven groter zijn dan de inkomsten; dan stijgt de staatsschuld. Een overschot kan de schuld verlagen.
Uitgewerkt voorbeeld
Een product kost €80 exclusief btw. Bij 21% btw is de consumentenprijs €80 × 1,21 = €96,80; de btw is €16,80. Reken nooit 21% van €96,80: dat zou €20,33 zijn en dus te hoog. Bij accijns van €5 per eenheid wordt de prijs exclusief btw €85 en de consumentenprijs €85 × 1,21 = €102,85; de btw stijgt mee.
Valkuilen
- Btw reken je over de prijs exclusief btw, niet over de inclusiefprijs.
- Accijns is per eenheid; btw is een percentage.
- Een hoger tarief in een progressief stelsel geldt niet over het hele inkomen, maar over de schijf.
- Begrotingstekort en staatsschuld zijn niet hetzelfde.
- Bijstand is geen werknemersverzekering.