VMBO BB Fries cheat sheet

Oriënterend lezen: bekijk titel, tussenkopjes, eerste en laatste alinea en de bron om het onderwerp en het tekstdoel te bepalen voordat je de vragen leest.

Verkennend lezen: lees de eerste zin van elke alinea; de kernzin staat meestal vooraan en de rest van de alinea geeft uitleg of voorbeelden.

Nauwkeurig lezen: bij een vraag naar één detail lees je alleen de alinea waarin het trefwurd of synoniem voorkomt, heen en weer tussen vraag en tekst.

Friese signaalwurden foar ferbân: mar, doch, lykwols, oan 'e oare kant (tsjinstelling); dêrom, sadwaande, dus (gevolg); boppedat, ek, fierders (opsomming).

Tekstdoelen: ynformearje, oertsjûgje (oertsjûgje = de lezer overtuigen), oanfiterje/aktivearje (aanzetten tot actie), fermeitsje (amuseren), ynstruearje (uitleggen hoe iets moet).

Haadgedachte versus detail: de haadgedachte is nooit letterlijk één zin uit de tekst maar een samenvatting in eigen woorden; detailvragen verwijzen naar één plek in de tekst.

By in fraach nei de betsjutting fan in wurd: lês de foarige en folgjende sin en ferfang it wurd troch in eigen kandidatewurd; past de sin dan noch, dan is de betsjutting goed.

Friese skriuwwize ferskilt fan it Nederlânsk: njonken (naast), bygelyks (bijvoorbeeld), faaks (misschien), krekt (precies/net), altyd, nea; let op 'e/apostrof by elisions lykas 't, 'n, 'e.

Friese persoanlike foarnamwurden: ik, do/jo (jij/u), hy/sy/it, wy, jimme (jullie), sy/se; de beleefdheidsfoarm is jo, de fertroulike foarm is do.

Werkwoordsvervoeging tsjintwurdige tiid: stam + -e by ik, stam + -st by do, stam + -t by hy/sy/it, stam + -e by wy/jimme/sy; bygelyks: ik wurkje, do wurkest, hy wurket.

Friese tiidwurden mei -je: bygelyks freegje, wurkje, sykje; by do en hy komt der in -e- tusken: do freegest, hy freeget (net: freegst).

Ferbûging fan it eigenskipswurd: mei -e efter de/het- wurden en meartal (in grutte hûn, de grutte hûnen), sûnder -e by ûnbepaalde it-wurden (in grut hûs).

Friese getallen en datum: ien, twa, trije, fjouwer, fiif, seis, sân, acht, njoggen, tsien; moandei, tiisdei, woansdei, tongersdei, freed, sneon, snein.

Briefopbou: oanhef (Bêste Jan, / Achte hear,), ynlieding mei oanlieding, middenstik mei de fraach of it berjocht, slút mei groetnis en namme; hâld de toan passend by de ûntfanger.

E-mail/berjocht: brûk in dúdlike ûnderwerpsrigel, ien ûnderwerp per alinea, en einigje mei in konkrete fraach of aksje; ferwachtingen oer antwurd binne eksplisyt.

Konnektoren yn eigen skriuwen: earst, dêrnei, tagelyk, omdat, wylst, mar, dêrom; se meitsje de relaasje tusken sinnen dúdlik en foarkomme koarte, losse sinnen.

Fragen foarôf lêze: markearje it fraachwurd (wa, wat, wannear, wêr, hoe, wêrom) en it ûnderwerp; dat rjochtet it sykjen yn 'e tekst.

Antwurd bewize: in goed antwurd is oan te wizen mei in rigel- of alineanûmer yn 'e tekst; sûnder tekstbewiis is it antwurd giswurk.

Alde Fryske wurden yn teksten: doetiids (toen), noed (zorg), leafde, frede, bern (kind), mem (moeder), heit (vader), pake en beppe (opa en oma).

By mearkarrefragen (wat is it doel fan alinea 3?): sykje it tiidwurd fan de haadsin en freegje: wat wol de skriuwer dat de lêzer docht of tinkt?

By fragen oer de hâlding fan de skriuwer: let op wurden mei in posityf of negatyf lading, lykas geweldich, spitich, slim, fansels, fanselssprekkend.

Tekstsoarten: nijsberjocht (wa/wat/wêr/wannear foarop), advertinsje (oertsjûgje en oanfiterje), ynstruksje (stappen yn folchoarder), brief (persoanlike toan).

Sintrum: by in gearfetting fan in alinea nimme jo de kernzin oer en litte jo foarbylden en sifers wei; by in gearfetting fan de hiele tekst ien sin per alinea.

Kontrolearje op tiidwurdsfoarmen: by do altyd -st (do hast, do giest), by hy/sy/it -t (hy hat, sy giet), by meartal -e (wy hawwe, sy geane).

Kontrolearje op it gebrûk fan 'e en it: it-wurden krije yn it Frysk faak de (de hûs is it-wurd, mar yn it Frysk: it hûs), kontrolearje per wurd.

Fryske wurden foar typyske briefsinnen: Bêste (aanhef), Ik skriuw dy om ... (ik schrijf je om ...), Tige tank al foarôf (alvast bedankt), Mei freonlike groetnis (met vriendelijke groet).

Nûmering en opsomming: brûk earst/dêrnei/ta beslút of 1/2/3 konsekwint, mar net trochinoar; by in opsomming fan trije of mear items sette jo in komma en 'en' foar it lêste item.

Sinnen net te lang: meitsje fan in sin mei mear as twa bysinnen twa sinnen of brûk in puntkomma; sa bliuwt de haadsin werkenber.

Formele e-mail: gjin ôfkoartings lykas ff, ffkes, mss; skriuw folslein (even, miskien) en hâld de oanhef en slútgefoel konsekwint.

Selskorreksje: lês de tekst twa kear, ien kear foar ynhâld en ien kear foar stavering en tiidwurden; markearje twifelwurden en sykje se op.

Fryske foarnamwurden yn 'e tekst: hy/sy/it ferwize faak nei in earder neamd haadwurd; sykje it tichtstbye passende haadwurd fan itselde geslacht en getal.

Ferwizingswurden: dizze/dit, dy/dat, dêr, hjir; in ferwizing mei 'der' + ferhâldingswurd (dêrmei, dêrop, dêryn) wiist nei eat dat earder neamd is.

Fryske foechwurden: net, gjin, neat, nea; dûbele ûntkenning komt foar (net gjin) mar is net standert, mije it by eigen skriuwen.

Fryske bywurden fan frekwinsje: altyd, faak, soms, selden, nea; dy jouwe de stelling fan in sin oan en binne wichtich by fragen oer de hâlding fan de skriuwer.

Wurdsjes dy't betizing jouwe: wurden (woorden) en wurden (werden), hiel (heel) en hiel (geheel), no (nu) en no (na); de kontekst bepaalt de betsjutting.

Fryske gearstallings: bygelyks skoalbern (schoolkind), doarpsstrjitte (dorpsstraat), jierdeisfeest (verjaardagsfeest); it earste diel ferklearret it twadde.

By ûnbekende wurden: brûk de foarm (gearstalling, foar- of efterheaksel) en de kontekst; in foarheaksel lykas ûn- jout in ûntkenning (ûnhandich = onhandig).

Skriuwproses: betink, meitsje in skema (wa-skriuwt-wat-wêrom), skriuw in earste ferzje, lês en ferbetterje, en leverje pas dêrnei yn; eltse stap hat eigen oandacht.

Skema foar in brief: oanhef, oanlieding (wêrom skriuw ik), fraach of berjocht, ôfrûning, groetnis, namme; elts ûnderdiel ien of twa sinnen.

Skema foar in ynstruksje: doel en materialen earst, dan stappen yn tiidfolchoarder mei wurden lykas earst, dêrnei, as lêste; gjin oerstallige eftergrûn.

Skema foar in betooch: stelling, twa arguminten mei foarbyld, tsjinargumint en werlegging, en in konklúzje dy't de stelling werhellet.

Skema foar in ferslach: wa, wat, wêr, wannear, wêrom en hoe yn de earste alinea, dêrnei de folchoarder fan barrens en in koarte konklúzje.

Skema foar in advertinsje of oprop: produkt of aksje foarop, dan twa of trije foardielen, dan de oprop (bel, kom, meld dy oan) en de gegevens.

Doelgroep en toan: by in brief oan in freon is de toan fertroulik (do), by in brief oan in bedriuw formeel (jo); hâld dy kar yn 'e hiele tekst fêst.

Fraachtypen: haadgedachte, doel fan in alinea, betsjutting fan in wurd, ferwizing, hâlding fan de skriuwer, en free-antwurd; elk type hat in eigen sykstap.

By mearkarrefragen: besjoch alle fjouwer opsjes en skras dyjinge dy't net yn 'e tekst steane; it oerbleaune antwurd moat troch de tekst stipe wurde.

By folsleine-sin-antwurden: skriuw in grammatikaal folsleine sin yn it Frysk, net in los wurd of in heal antwurd; nûmerje by meardere antwurden.

By sitaten: nim it sitaat letterlik oer tusken oanhellingstekens en neam de alinea; in gearfetting fan de tekst is gjin sitaat.

Tiidferdieling: lês earst de tekst hielendal troch (likernôch in tredde fan de tiid), beäntwurdzje dêrnei de fragen en bewarje tiid foar kontrôle fan de skreaune antwurden.

Fryske stavering: gjin -sch mar -sk (Frysk, minske), gjin -lijk mar -lik (freonlik, mooglik), en -heid wurdt -heid (frijheid, ienheid).

Fryske lêstekens: brûk de komma by in bysin foarôf (Doe't ik thús kaam, ...), by in opsomming en tusken byfoegsels; gjin komma foar 'en'.

Fryske haadletters: eigennammen, lânnammen, talen en feestdagen krije in haadletter (Fryslân, Frysk, Kryst); dagen en moannen net altyd, kontrolearje de skoalregel.

Fryske apostrof: by elision yn 't, 'n, 'e en by nammen op -s yn it meartal (bygelyks by nammen as Sytse's); net by gewoane meartallen.

Fryske gearstallings oan elkoar: skoalboek, memmetaal, doarpsfeest; by lange gearstallings mei in koppelteken as it lêzen dreech wurdt.

Sifers en maten: skriuw lytse getallen yn letters (trije), grutte yn sifers (1.500); ienheden mei in spaas (5 km, 3 kg) neffens de ôfspraak yn 'e opdracht.

Sitaat en oanhelling: brûk in oanhellingsteken by direkte rede en set de punt of komma binnen de oanhelling as it by de sprutsen wurden heart.