VMBO BB Fries key terms

De taal dy't yn Fryslân njonken it Nederlânsk sprutsen en skreaun wurdt. Yn dit eksamen lêst en skriuwst dyn antwurden yn it Frysk.

In koarte, krekte bewearing oer in ûnderwerp, dêr't immen foar of tsjin wêze kin. Yn in tekst stiet sa'n bewearing faak oan it begjin of ein fan in alinea.

It wichtichste punt dat in skriuwer oer in hiel tekst of alinea dwaan wol. Oare sinnen jouwe dêrby útlizzing, foarbylden of details.

De koartste gearfetting fan in tekst yn eigen wurden. Dêrmei litst sjen datst de haadgedachte en de wichtichste bysûnderheden begrepen hast.

In koarte werjefte fan de wichtichste punten fan in tekst, yn dyn eigen wurden en folle koarter as it orizjineel. Underdielen dy't der net ta dogge, litst fuort.

In stik tekst datst letterlik oernimst út in boarne, tusken oanhellingstekens. Sa litst sjen dat de wurden krekt sa yn de tekst stiene.

De tekst, it boek of de persoan dêr't ynformaasje wei komt. By in sitaat of in gearfetting is it wichtich om te witten wa't it seit en wêr't it wei komt.

De persoan dy't in tekst skreaun hat. Syn miening, doel en publyk bepale hoe't er dingen seit en hokker wurden er kiest.

Wat de skriuwer mei in tekst berikke wol, bygelyks ynformearje, oertsjûgje of fermeitsje. It doel helpt dy om te begripen wêrom't in tekst sa skreaun is.

De minsken foar wa't in tekst bedoeld is, lykas jongerein, fakminsken of klanten. It publyk bepaalt hokker taal en toan oft de skriuwer brûkt.

De wize wêrop't in skriuwer him ta de lêzer rjochtet: freonlik, serieus, grappich of strang. Oan wurden en sinnen fielst faak wol hokker toan oft bedoeld is.

In reden dy't in stelling ûnderstipet, lykas in foarbyld of in feit. Mei goede arguminten wurdt in bewearing leauwiger foar de lêzer.

De útkomst dy't de skriuwer nei syn arguminten lûkt. Faak stiet dy oan de ein fan in tekst en begjint mei wurden as 'dus' of 'dêrom'.

In groep sinnen oer ien ûnderwerp, skieden fan oare groepen troch in lege rigel of ynspring. Eltse alinea hat meast ien haadgedachte.

In koarte rigel boppe in part fan in tekst dy't seit wat dêr behannele wurdt. It helpt de lêzer om fluch te finen wat er sykje moat.

In wurd of koart sintsje dat nei eat earder of letter yn de tekst wiist, lykas 'hy', 'dêr' of 'dat'. It hâldt de tekst koart en gearhingjend.

In wurd dat dielen fan in tekst oaninoar ferbynt en de relaasje sjen lit, lykas 'mar', 'dêrom', 'ek' of 'dochs'. It makket dúdlik hoe't sinnen byinoar hearre.

In gearhingjend gehiel fan wurden mei in underwerp en in persoansfoarm fan it tiidwurd, begjinnend mei in haadletter en einigjend mei in punt.

De grutte letter oan it begjin fan in sin en by nammen fan minsken, plakken en talen. Yn it Frysk skriuwst ek 'Frysk' en 'Fryslân' mei in haadletter.

It lêstteken efter in gewoane sin. Mei fraachtekens en útroptekens heart it by de lêstekens dy't in tekst lêsber meitsje.

In lêsteken dat in koarte pauze yn in sin oanjout, bygelyks tusken twa dielen of by in opsomming. Hy makket langere sinnen better te lêzen.

It diel fan in sin dat seit wa't of wat de aksje docht. Bygelyks yn 'De jonge lêst in boek' is 'De jonge' it underwerp.

In wurd dat in aksje of in tastân oanjout, lykas 'rinne', 'lêze' of 'wêze'. It tiidwurd ferhûcht mei it underwerp en seit yn hokker tiid oft eat bart.

In wurd dat eat seit oer in haadwurd, lykas 'grut', 'read' of 'fleurich'. It jout mear ynformaasje oer hoe't eat derút sjocht of is.

In wurd foar in persoan, bist, ding of begryp, lykas 'man', 'hûn', 'stêd' of 'freugde'. Yn it Frysk brûkst der faak 'de' of 'it' foar.

In lyts wurd foar in haadwurd, lykas 'de', 'it' of 'in'. It Frysk hat twa bepaalde lidwurden, 'de' en 'it', en dat moatst goed leare.

In wurd dat mear seit oer in tiidwurd, in byfoeglik namwurd of in oare bywurd, lykas 'fluch', 'hiel' of 'hjoed'. It fertelt hoe, wannear of wêr't eat bart.

De wize wêrop't in wurd sein of lêzen wurdt. Guon Fryske wurden lykje op Nederlânske, mar wurde oars útsprutsen, lykas 'sûker' en 'tsiis'.

De regels foar hoe'tst wurden yn letters skriuwst. Yn it Frysk binne der eigen regels, bygelyks foar 'ts', 'ch' en 'ú', dy'tst by it skriuwen tapasse moatst.

De eigen foarmen dy't Fryske tiidwurden hawwe by ferhûging, lykas 'ik bin', 'do bist', 'hy is' en 'wy binne'. Dy foarmen ferskille faak fan it Nederlânsk.

It ferskil tusken 'do' (tsjin ien dy'tst goed kenst) en 'jo' (beleefd of tsjin frjemden). By 'do' heart 'bist' en 'hast', by 'jo' heart 'binne' en 'hawwe'.

In skriftlike boadskip oan ien persoan of in organisaasje, mei in oanhef, in middenstik en in ôfsluting. By in brief past in beleefde toan en in dúdlike opbou.

In digitaal berjocht datst fia it ynternet nei ien of mear minsken stjoerst. Hy hat in ûnderwerpregel, in oansprek en in koarte, dúdlike tekst.

De earste rigels fan in brief of e-mail, wêryn't de skriuwer de lêzer groetet en seit wêrom't er skriuwt. Bygelyks 'Bêste Jelle,' folge troch in koarte ynlieding.

In formulier is in blêd of digitaal skerm mei fakjes dy'tst ynfolje moatst, lykas dyn namme, adres en bertedatum. By in Frysk formulier brûkst de Fryske oantsjuttings.

It sizzen fan eat wylstst eins it tsjinstelde bedoelst, faak om te spotten. Yn in tekst heartst irony oan 'e wurden dy't net by de bedoeling passe.

In feit is eat dat kontrolearre wurde kin en wier is; in miening is wat immen fynt of tinkt. Yn in tekst moatst beide faninoar skiede kinne.

In tabel set sifers yn rigen en kolommen; in grafyk lit sifers as byld sjen, lykas in staaf of in line. Beide jouwe ynformaasje dy'tst by in tekst lêze moatst.