VMBO GL/TL Fries cheat sheet

Fries heeft geen werkwoordelijke congruentie in de tegenwoordige tijd: alle personen krijgen dezelfde stam, bv. ik wenje, do wenst, hy wenjet (stam + -et bij hij/zij/het).

Meervoud van zelfstandige naamwoorden: vaak -en (hûs → huzen) of -s (beam → beammen met klankverandering); -s alleen na onbeklemtoonde lettergrepen zoals byldsje-foarm.

Verlytswurd (verkleinwoord) met -tsje of -ke: hûs → hútsje, beam → beamke; de keuze hangt af van de stamklank en streekgebruik.

Fries kent de foarnamwurden ik, do, hy, sy, it, wy, jimme, sy; beleefdheidsfoarm is jo (enkelvoud en meervoud).

Voltooide tijd met hawwe of wêze: wêze by bewegings- en toestandsverandering (ik bin gien), hawwe by overige werkwoorden (ik haw wurke).

Bywurden fan tiid en plak staan in het Fries vaak vooraan of direct na het werkwoord; de standaardvolgorde is ûnderwerp – bywurd – oare tiidwurdsdielen.

Stavering: lange klinkers worden in open lettergrepen enkel geschreven (beam, beammen), korte klinkers dubbel vóór medeklinker (man, mannen).

De Fryske tydwurden hawwe in eigen ûnfolsleine foarm: kinne, moatte, sille, wolle, meie, hoege; vervoeging volgt de stam zonder persoonsuitgang.

By lêzen: sykje earst de haadtema per alinea, dan de details; fragen oer 'wêrom' freegje om in relaasje tusken oarsaak en gefolch yn 'e tekst.

Tekstsoarten: nijsberjocht (wa, wat, wannear, wêr), reklame (oertsjûgje), brief (persoanlike toan), ynstruksje (stappen yn folchoarder).

Wurdbetoekenissen ôfliede út gearstallingen: bygelyks 'moarn' (ochtend/morgen) ferskilt fan 'moarn' as tiidsoantsjutting; kontekst beslissend.

Fryske literatuer: bekende skriuwers binne onder oaren Rink van der Velde, Anne Wadman en Hylke Speerstra; harren wurk giet faak oer it boerelibben en de migraasje.

It Frysk is erkend as twadde rikstaal yn Nederlân (2014); provinsjale oerheid en gemeenten meie it brûke yn offisjele dokuminten.

Frazeologisme: 'de gek dermei' betsjut 'der is gjin ein oan'; sokke fêste útdrukkingen net wurdlik oersette.

By gearfetsjen: brûk eigen wurden, behein ta haadsaken en neam gjin bysaken dy't de haadline net stypje.

Briefopbouw: oanhef (Bêste/Ljeave + namme), ynlieding mei oanlieding, middenstik mei arguminten, slot mei konklúzje of oprop, ôfsluting mei namme.

Formele brief: gjin ferkortingen, folsleine sinnen, en in passende oansprekfoarm; by in klacht neam feiten en in dúdlike fraach.

Spraak: yn it Frysk wurde bylûden folslein útsprutsen; de 'r' is rollend en de 'g' is in zachte keelklank.

Argumintearje: brûk it stramien stelling – argumint – foarbyld – konklúzje; elk argumint krijt in eigen alinea.

Ynstruksje skriuwe: brûk de gebiedende wiis (Doch, Set, Kontrolearje) en set de stappen yn logyske folchoarder mei nûmers.

Wurdskaat: mije Hollânsk-Fryske tuskenfoarmen; by twivel brûk it Frysk Hânwurdboek of de foarm yn 'e standerttaal.

Lês de fraach earst en sykje dan yn 'e tekst; markearje of underlinearje it stik dêr't it antwurd stiet.

By mear-keuze-fragen: eliminearje earst de dúdlik ûnjuiste opsjes, dan kieze tusken de oerbliuwende.

Spellingfouten: let op 'e ferskillen tusken 'e' en 'ee', 'o' en 'oo' en op 'e útgong -en by meartal.

Tiidwurden: kontrolearje oft de stam goed is (bygelyks 'meitsje' → stam 'meitsje', net 'meit').

Wurdskatfragen: freegje om it begryp yn 'e sin te ferfangen troch in oar wurd en te sjen oft de sin noch klopt.

Skriuwfragen: tel de wurden en kontrolearje oft alle ûnderdielen fan 'e opdracht oanwêzich binne foardat jo ynleverje.