VMBO GL/TL Fries key terms

De taal die in Fryslân naast het Nederlands wordt gesproken en geschreven, met eigen spelling, grammatica en woordenboek; officieel erkend als tweede rijkstaal.

De provincie in het noorden van Nederland waar het Fries de officiële tweede taal is naast het Nederlands; hoofdstad is Leeuwarden (Ljouwert).

De gestandaardiseerde, officiële vorm van het Fries zoals vastgelegd in spellingregels en woordenboeken; de norm waaraan schoolteksten en examens worden afgemeten.

Een taal die binnen een bepaald gebied wordt gesproken en daar naast de landstaal functioneert; het Fries is in Nederland de bekendste erkende streektaal.

De vaste regels voor hoe woorden in het Fries worden geschreven, onder meer voor klinkers, medeklinkers en tussenklanken; vastgelegd in het Groene Boekje voor het Fries.

Een teken boven een klinker dat de uitspraak of nadruk aangeeft, zoals in het Fries bij bepaalde woorden; het verandert soms de betekenis van een woord.

Een woord dat bij een zelfstandig naamwoord hoort en bepaaldheid of geslacht aangeeft; in het Fries zijn er bepaalde en onbepaalde lidwoorden met eigen vormen.

Het lidwoord dat verwijst naar iets dat al bekend is of uniek is; in het Fries zijn er verschillende vormen, afhankelijk van het geslacht en getal van het zelfstandig naamwoord.

Een zelfstandig naamwoord: een woord dat een persoon, dier, ding of begrip aanduidt; in het Fries met eigen meervoudsvorming en geslachtsregels.

De vorm van een zelfstandig naamwoord die meer dan één aanduidt; het Fries kent verschillende uitgangen en soms klankveranderingen bij het vormen van het meervoud.

Een verkleinwoord: een vorm van een zelfstandig naamwoord die kleinheid of vertrouwdheid uitdrukt, in het Fries gevormd met een eigen uitgang.

Een bijvoeglijk naamwoord: een woord dat een eigenschap van een zelfstandig naamwoord beschrijft; in het Fries met eigen verbuigingsregels bij bepaalde lidwoorden.

Een werkwoord: een woord dat een handeling, toestand of gebeuren uitdrukt; het Fries vervoegt werkwoorden naar persoon, getal en tijd.

Het vervoegen van een werkwoord: het aanpassen van de vorm aan persoon, getal en tijd, bijvoorbeeld ik doch, do dochst, hy docht.

De verleden tijd van een werkwoord; in het Fries bestaan sterke en zwakke werkwoorden met verschillende vormen voor de verleden tijd.

De tegenwoordige tijd van een werkwoord; de vorm die aangeeft dat iets nu of in het algemeen gebeurt.

Een werkwoord dat de verleden tijd vormt met een vaste uitgang en geen klinkerwisseling; het Fries kent hierbij eigen regels voor de uitgang.

Een werkwoord dat de verleden tijd vormt door een klinkerwisseling in de stam, zonder vaste uitgang; het Fries heeft eigen sterke werkwoorden.

Een regel die bepaalt hoe woorden van vorm veranderen, bijvoorbeeld bij meervoud, verkleinwoord of bijvoeglijk naamwoord; het Fries heeft eigen buigingsregels.

Een grammaticale categorie van woorden, zoals zelfstandig naamwoord, werkwoord of bijvoeglijk naamwoord; het herkennen van de woordsoort helpt bij correct Fries schrijven.

De opbouw van een zin: de volgorde van onderwerp, werkwoord en andere zinsdelen; het Fries heeft eigen regels voor de woordvolgorde.

Een bijwoord: een woord dat een werkwoord, bijvoeglijk naamwoord of andere bijwoord nader bepaalt, zoals hoe, waar of wanneer iets gebeurt.

Een voornaamwoord: een woord dat in de plaats van een zelfstandig naamwoord staat, zoals ik, dy of hy; het Fries heeft eigen vormen voor persoonlijke voornaamwoorden.

Een telwoord: een woord dat een aantal of rangorde aangeeft, zoals ien, twa of tredde; het Fries heeft eigen telwoorden.

Een voor- of achtervoegsel dat aan een woord wordt vastgemaakt om een nieuwe betekenis of woordsoort te maken, bijvoorbeeld in het Fries by bepaalde werkwoorden.

Het maken van nieuwe woorden door samenstelling of afleiding; het Fries heeft eigen manieren om woorden te combineren en te verlengen.

Een woord met ongeveer dezelfde betekenis als een ander woord; het herkennen van synoniemen helpt bij begrijpend lezen en bij het kiezen van het juiste Friese woord.

Een woord met de tegengestelde betekenis van een ander woord, zoals grut en lyts; het herkennen van tegenstellingen helpt bij tekstbegrip.

De verzameling woorden die iemand kent en kan gebruiken; voor het examen Fries is een brede Friese woordenschat nodig voor lezen en schrijven.

Het vermogen om een Friese tekst vlot en met begrip te lezen; op het examen worden hierover vragen gesteld bij zakelijke en verhalende teksten.

Het vermogen om zelf een correcte en begrijpelijke Friese tekst te schrijven, met aandacht voor spelling, grammatica en opbouw.

Het begrijpen van de inhoud, bedoeling en structuur van een tekst; examenvragen vragen vaak naar hoofdgedachte, details en functie van alinea's.

De belangrijkste boodschap van een tekst of alinea, vaak in één zin samen te vatten; het herkennen ervan is een veelgevraagde examenvraag.

Een voorbereiding op het schrijven van een tekst, met onderwerp, doelgroep, opbouw en kernpunten; het helpt bij het maken van een gestructureerde schrijfopdracht.

Een zakelijke of persoonlijke tekst met afzender, datum, aanhef, inhoud en afsluiting; op het examen wordt gevraagd een Friese brief correct op te bouwen.

Een tekst die feitelijk weergeeft wat er is gebeurd of besproken, meestal in chronologische orde; een veelvoorkomende schrijfopdracht in het Fries.

Een naslagwerk waarin woorden met hun betekenis, spelling en soms grammaticale informatie staan; een Fries woordenboek is een hulpmiddel bij lezen en schrijven.