VMBO GL/TL Fries flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Fryske stam

De foarm fan in tiidwurd sûnder útgong, bygelyks 'wenje', dêr't de persoansfoarmen fan ôflaat wurde. By hy/sy/it komt -et efter de stam.

Meartal op -en

In protte Fryske haadwurden krije yn it meartal -en, faak mei klankferoaring: hûs wurdt huzen en beam wurdt beammen.

Ferlytswurd mei -tsje

It efterheaksel -tsje makket in haadwurd lyts of leaf: hûs wurdt hútsje. By guon wurden is -ke de gewoane foarm, lykas beamke.

Werkwoord 'wêze'

It Fryske tiidwurd foar 'zijn': ik bin, do bist, hy is, wy binne. It wurdt ek brûkt yn de foltooide tiid by bewegings, lykas 'ik bin gien'.

Foarnamwurd 'jimme'

'Jimme' is it Fryske meartal fan 'do' en betsjut 'jullie'. De beleefde foarm foar ien of mear persoanen is 'jo'.

Haadwurd en lidwurd

Frysk brûkt 'de' en 'it' as lidwurden; it geslacht is net altyd gelyk oan it Hollânsk, bygelyks 'it hûs' en 'de beam'.

Bywurd fan tiid

In wurd dat seit wannear of hoe faak eat bart, lykas 'moarn', 'juster', 'altyd'. Yn 'e sin stiet it faak foar it oare tiidwurd.

Fryske literatuer

Skriuwers lykas Rink van der Velde en Hylke Speerstra skriuwe romans en ferhalen oer it Fryske boerelibben, migraasje en de posysje fan it Frysk.

Twadde rikstaal

It Frysk is sûnt 2014 in erkende twadde rikstaal yn Nederlân. Provinsje en gemeenten meie it brûke yn offisjele dokuminten en kommunikaasje.

Tekstsoarte nijsberjocht

In nijsberjocht antwurdet op wa, wat, wannear en wêr. De wichtichste ynformaasje stiet foarop, details folgje letter yn 'e tekst.

Gearfetsje yn eigen wurden

By gearfetsjen brûksto eigen wurden en beheinsto dy ta de haadsaken. Bysaken dy't de haadline net stypje, litsto weilitten.

Argumintearje

In argumint bestiet út in stelling, in útlizzing en in foarbyld, folge troch in konklúzje. Elk argumint krijt in eigen alinea yn 'e tekst.

Formele brief

In formele brief hat in oanhef, ynlieding mei oanlieding, middenstik mei arguminten en in slot mei fraach of oprop, ôfsluten mei namme en datum.

Ynstruksje skriuwe

In ynstruksje brûkt de gebiedende wiis, lykas 'Doch' en 'Set', en set de stappen yn logyske folchoarder, faak mei nûmers.

Fryske 'g'

De Fryske 'g' is in sêfte keelklank, útsprutsen efter yn 'e mûle. Dat ferskilt fan 'e hurde Hollânske 'g' yn wurden as 'goed'.

Fryske 'r'

De Fryske 'r' wurdt rôljend útsprutsen, mei de tongpunt tsjin it ferwulft. Dat heart by it Fryske klankbyld en is wichtich by sprekken.

Fryske útdrukking

In fêste útdrukking lykas 'de gek dermei' betsjut net itselde as de wurden apart. Sokke útdrukkingen learsto as gehiel, net wurdlik oersette.

Stavering lange klank

Yn in iepen lettergreep wurdt in lange klank ien kear skreaun, lykas 'beam'. Yn in sletten lettergreep of foar in medeklinker komt faak dûbele skriuwing.

Stavering koarte klank

In koarte klank wurdt dûbeld skreaun foar in medeklinker, lykas 'man'. Yn it meartal feroaret dat: 'mannen' mei twa n's.

Hollânsk-Fryske tuskenfoarm

In wurd of foarm dy't heal Frysk en heal Hollânsk is, bygelyks in Hollânsk efterheaksel op in Fryske stam. Brûk by twivel it Frysk Hânwurdboek.

Mei-inoar of los

Gearstallings wurde yn it Frysk oan elkoar skreaun as se ien begryp foarmje, lykas 'doarpshûs'. By twivel jout it wurdboek útkomst.

Haadtema fine

It haadtema is de kearntocht fan in alinea of tekst. Sykje it faak yn 'e earste of lêste sin fan in alinea.

Oarsaak en gefolch

Fragen mei 'wêrom' freegje om it ferbân tusken oarsaak en gefolch. Sykje wurden as 'om't', 'dêrtroch' en 'dus' yn 'e tekst.

Reklame as tekstsoarte

Reklame hat as doel de lêzer te oertsjûgjen fan in produkt of miening. Let op byld, slogan en oertsjûgjende wurden.

Ynstruksje as tekstsoarte

In ynstruksje jout stappen yn folchoarder om eat te dwaan. Sinfol is de folchoarder fan 'e stappen en de dúdlike gebiedende foarmen.

Persoanlike brief

In persoanlike brief hat in freonlike toan en in persoanlike oansprekfoarm. Do skriuwst oer eigen ûnderfiningen en freegst nei de oare persoan.

Wurdbetoekenissing út kontekst

As do in ûnbekend wurd tsjinkomst, liedsto de betsjutting ôf út 'e omlizzende sinnen. Ferfang it wurd troch in besykjen en harkje oft de sin noch klopt.

Eliminearje by mear-keuze

By mear-keuze-fragen strekst do earst de dúdlik ûnjuiste opsjes troch. Dêrnei kiest do tusken de oerbliuwende opsjes.

Kontrolearje by skriuwen

Foardat do ynleverest, telsto de wurden, kontrolearresto oft alle ûnderdielen fan 'e opdracht der binne en lêsto de tekst noch ien kear oer.

Fryske tiidwurden

De wichtichste Fryske helptiidwurden binne kinne, moatte, sille, wolle, meie en hoege. Se wurde ferfoege neffens de stam, sûnder persoansútgong.

Underwerp en persoansfoarm

Yn it Frysk bliuwt de foarm fan it tiidwurd by alle persoanen gelyk, útsein de tredde persoan iental, dy't -et krijt: hy wenjet.

Lêsstrategy

In goede lêsstrategy is earst de fraach lêze, dan sykje nei it stik tekst dêr't it antwurd stiet en dat markearje foar it formulearjen fan it antwurd.