Fries
Oer it domein Fries
It eksamen VMBO GL/TL Fries toetst dyn Fryske taalfeardigens. It sintraal eksamen is benammen in lêseksamen: do lêst Fryske teksten oer it deistich libben, skoalle, sport en kultuer, en beantwortest fragen oer haadgedachte, details, tiid, plak, oarsaak en gefolch. Ek wurde wurdskat, gearhing en stavering mittsen. It skoaleksamen giet oer praten, skriuwen en harkjen; dy ûnderdielen komme hjir net oan bod, mar se hearre wol by it fak.
Kearnregels foar tekstbegrip
- Lês earst de fraach en de antwurdopsjes, dan de tekst. Sa witst wat do sykje moatst.
- Sykje nei sinjaalwurden: 'omdat', 'dêrom', 'mar', 'ek', 'earst', 'dan'. Dy jouwe ferbannen oan.
- Tink om 'de' en 'it': it famke, it bern, it hûs; de jonge, de frou, de stêd. It artikel helpt by ferwizings.
- By tiidwurden: ik bin, do bist, hy/sy/it is; wy binne, jimme binne, sy binne. Ferline tiid: ik wie, do wiest, hy wie.
- Meartal: famke → famkes; bern → bern; hûs → huzen.
- By ûnbekende wurden: brûk de sin derfoar en dernei. Freegje: is it in persoan, in ding, in aksje of in eigenskip?
Foarbyld
Tekst: 'It famke lêst in boek yn 'e bibleteek.' Fraach: Wêr lêst it famke? A. Thús B. Yn 'e bibleteek C. Op skoalle Reden: 'yn 'e bibleteek' is in plakbepaling. 'It famke' is ûnsidich, dus 'it'; 'lêst' is tredde persoan iental fan 'lêze'. It antwurd is B.
Fallen
- Falske freonen: 'freon' = vriend (net 'vrouw'); 'frou' = vrouw; 'bern' = kind; 'moai' = mooi; 'sjen' = zien. Ferwarje dy net mei it Nederlânsk.
- Let op by 'it' en 'de': in wurd kin yn it Frysk in oar artikel hawwe as yn it Nederlânsk.
- By meartal wurde 'bern' en guon oare wurden net mei -en of -s ferbûn.
- Lês de hiele sin by in fraach oer in detail; ien wurd kin de betsjutting feroarje.
- By 'haadgedachte': kies de opsje dy't de hiele tekst gearfettet, net ien detail.