VWO Fries cheat sheet

Vraagsoorten in het examen Fries: hoofdgedachte, kernzin, functie van een alinea, relatie tussen alinea's, strekking en toon; elke vraagsoort heeft een eigen antwoordvorm.

Functiewoorden voor alinea's: 'ynlieding' (aanleiding en onderwerp), 'útwurking' (toelichting), 'foarbyld', 'tsjinargumint', 'konklúzje', 'gearfetting'.

Friese signaalwoorden: 'mar' = maar, 'om't' = omdat, 'dêrom' = daarom, 'bygelyks' = bijvoorbeeld, 'dochs' = toch, 'ek' = ook, 'úteinlik' = uiteindelijk.

Antwoordformule voor open vragen: herlees de vraag, lokaliseer het tekstdeel, formuleer in eigen woorden en controleer of elk deel van de vraag is beantwoord.

Bij 'citeer' schrijf je letterlijk over met regelnummers; bij 'yn eigen wurden' is een citaat fout, ook als de inhoud klopt.

De hoofdgedachte staat vaak in de eerste of laatste alinea; tussenkopjes en een cursieve lead geven de deelonderwerpen, de titel alleen zelden de hoofdgedachte.

Meerkeuze: elimineer opties met absolute woorden ('altyd', 'nea', 'alles') tenzij de tekst dat expliciet bevestigt.

Fries-Nederlandse valse vrienden: 'leaf' = lief, 'rjocht' = recht, 'tsjerke' = kerk, 'snein' = zondag, 'jier' = jaar.

Lidwoorden: 'de' bij common gender, 'it' bij onzijdig; meervoud altijd 'de'. Het genus controleer je in het Friese woordenboek.

Luistervragen gaan over hoofdgedachte, detail, bedoeling of intentie van de spreker, toon en functie van een fragment.

Lees vóór het luisteren de vragen en onderstreep kernwoorden; bepaal welk type informatie je moet horen: getal, naam, reden, mening of conclusie.

Friese discourssignalen: 'earst' = eerst, 'dan' = dan, 'lykwols' = echter, 'oarsom' = omgekeerd, 'krekt' = precies, 'eins' = eigenlijk, 'ta beslút' = tot slot.

Bij 'Wat is de bedoeling van de spreker?' let je op intonatie en markers als 'Eins...', 'Ik freegje my ôf...' en 'Soa moat it net'.

Friese uitspraak: 'sk' = [sk] (niet [ʃ]), 'tsj' = [tʃ], 'zj' = [ʒ], 'ú' = [u], 'û' = [u:].

Getallen, namen en tijden zijn klassieke afleiders; noteer ze direct met afkortingen en controleer later of ze bij de vraag horen.

Ontkenningen ('net', 'gjin', 'nea') keren de betekenis om; markeer ze in de vraag, want ze bepalen welk antwoord goed is.

Bij meerkeuze kies je de optie die het hele fragment dekt, niet de optie die alleen een sprekend detail herhaalt.

Bij een fragment met twee sprekers noteer je wie wat zegt; de vraag gaat vaak over de reactie van één van beiden.

Tekstsoorten: e-mail, brief, artikel, ferslach, betoog en ynstruksje; elke soort heeft een eigen opbouw, doel en register.

Opbouwformule: inleiding met aanleiding en doel, kern met twee of drie alinea's en één deelonderwerp per alinea, slot met conclusie of oproep.

Friese aanhef: 'Bêste [namme]' is informeel, 'Achte [namme]' is formeel; afsluiting met 'Freonlike groetnis' of 'Mei freonlike groetnis'.

Standaardformules: 'Ik skriuw jo om't...', 'Neffens my...', 'Dêrnjonken...', 'Ta beslút...'.

Woordvolgorde: in de hoofdzin staat het werkwoord op de tweede plaats; in de bijzin staat het werkwoord achteraan, bijvoorbeeld '...om't er moarn komt'.

Geslacht: 'de' bij common gender, 'it' bij onzijdig; meervoud altijd 'de'; verkleinwoorden zijn vaak onzijdig ('it famke').

Spelling: klinker in open lettergreep enkel, in gesloten lettergreep dubbel; medeklinkerverdubbeling na een korte klinker.

Register: 'jo' bij formeel, 'dû' bij informeel; houd de gekozen aanspreekvorm consistent in de hele tekst.

Alinea-regel: één hoofdidee per alinea, beginnend met een kernzin en uitgewerkt met uitleg of voorbeeld.

Beoordeling richt zich op vloeiendheid, uitspraak, grammatica, woordenschat, samenhang en interactie.

Gespreksfuncties: mening geven, weerleggen, doorvragen, samenvatten, voorstel doen en reageren op een voorstel.

Formules: 'Ik bin fan betinken dat...', 'Kinne jo dat taljochtsje?', 'Dat is in goed punt, mar...', 'Om gear te fetsjen...'.

Beurtwisseling: gebruik korte reacties ('Krekt', 'Yndied') en stel een vervolgvraag in plaats van te zwijgen.

Reparatiestrategieën: 'Hoe seit men dat yn it Frysk?', 'Bedoel je...?', 'Kinsto dat oars sizze?'.

Bij een presentatie: vaste structuur van inleiding, midden en slot, met signaalwoorden als 'earst', 'dan' en 'ta beslút'.

Uitspraak: let op 'sk', 'tsj', 'zj' en op de 'r'; vermijd Nederlandse klanken die in het Fries anders zijn.

In een discussie reageer je eerst op de ander ('Dat klopt, mar...') en pas daarna met je eigen argument; zo blijft de beurtwisseling intact.

Interactie: stel minstens één wedervraag en reageer op de gesprekspartner, niet alleen op je eigen voorbereide script.