VWO Fries key terms

De sintrale boadskip fan in hiele tekst: wat de skriuwer boppe alles hawwe wol dat de lêzer ûnthâldt. Dy gedachte is faak yn 'e ynlieding of yn 'e konklúzje te finen en is breder as ien detail.

Ien koarte sin wêryn 't de wichtichste ynhâld fan in alinea byinoar brocht is. Mei kearntsjes kinst in lange tekst fluch trochsjen en sjen oftst de gearhing begrepen hast en oft dyn gearfetting klopt.

In gearhingjend stik tekst fan ien of mear sinnen dat op in nije rigel begjint. Yn 'e regel behannelet elke alinea ien gedachte of ien stap yn 'e redenearring fan 'e skriuwer.

In koarte titel boppe in part fan in tekst, dy't oanjout wat dêr krekt behannele wurdt. Tuskenkopkes meitsje in lange tekst oersichtlik en helpe by it fluch weromfinzen fan in bepaald stik ynformaasje.

De wize hoe't sinnen en alinea's opinoar oanslute, bygelyks troch ferwizings, oergongssinnen of wurden dy't weromkomme. Wa't it tekstferbân troch hat, begrypt better wêrom't eat sein wurdt en wat der mei bedoeld is.

In wurd as dit, dy, dêrby of syn dat nei eat earder yn 'e tekst wiist. Om in tekst goed te begripen moatst by sa'n wurd altyd neigean wêr't de ferwizing krekt nei weromkomt.

In wurd dat hast itselde betsjut as in oar wurd, lykas moai en prachtich. Skriuwers brûke synonimen om werhelling foar te kommen en om fynere ferskillen yn betsjutting oan te bringen.

In wurd mei in tsjinstelde betsjutting, lykas kâld foar waarm. Yn in tekst wurde tsjinstellingen brûkt om in ferskil skerp te meitsjen of om in stânpunt krêftiger oer te bringen by de lêzer.

Taal wêryn 't eat net letterlik mar oerdrachtlik sein wurdt, lykas yn in metafoar of in ferliking. By in fraach oer byldspraak moatst it byld omsette kinne nei de gewoane, letterlike betsjutting.

Krekt sa't it sein of skreaun is, sûnder oerdrachtlike betsjutting. It is wichtich om fan in útspraak fêst te stellen oft dy letterlik bedoeld is, want oars lêst der in ferkearde betsjutting yn.

De miening dy't immen oer in kwestje ynnimt, yn in tekst likegoed as yn in petear. In stânpunt is faak te werkennen oan wurden as neffens my of ik fyn, en moat net betize wurde mei de arguminten derfoar.

In reden of bewiis dêr't immen syn stânpunt mei stypje wol. In sterk argumint is konkreet, relevant en te kontrolearjen; in swak argumint is faak allinne in gefoel of in werhelling fan 'e bewearing.

It gehiel fan arguminten en foarbylden dêr't in skriuwer of sprekker syn bewearing mei stypje wol. By in fraach oer ûnderbouwing sykje jo dus nei de redenen efter in bewearing, net nei de bewearing sels.

De útspraak dy't oan 'e ein fan in tekst of redenearring lutsen wurdt út wat derfoar sein is. In goede konklúzje komt logysk fuort út 'e arguminten en foeget gjin nije bewearings ta.

Dat wat de skriuwer mei syn tekst berikke wol, bygelyks ynformearje, oertsjûgje, oantrune of fermeitsje. It tekstdoel helpt om te begripen wêrom't eat krekt sa skreaun is en hokker wurden der keazen binne.

De lêzers of harkers foar wa't in tekst of in spraakfragmint bedoeld is. Oan taalgebrûk, toan en ûnderwerp is faak te sjen op hokker publyk de makker him rjochtet.

De sfear dy't in tekst opropt, bygelyks earnstich, spottend, drigend of saaklik. De toan docht bliken út wurdkar, sinsbou en yntonaasje en moat net ferwiksele wurde mei it ûnderwerp fan 'e tekst.

In koarte werjefte fan 'e wichtichste punten fan in tekst of ferhaal yn eigen wurden, sûnder details en sûnder eigen miening. Yn in gearfetting brûkst gjin foarbylden en ek gjin letterlike sitaten.

In stikje tekst fan immen oars datst wurd foar wurd oernimst, tusken oanhellingstekens en mei fermelding fan 'e boarne. Sitaat en gearfetting moatte net trochinoar helle wurde: by in sitaat feroarje jo neat.

De sinnen en de sitewaasje om in wurd of útspraak hinne. As in wurd ûnbekend is, kinst út 'e kontekst faak ôfliede wat it betsjut, en ek oft it dêr posityf of negatyf bedoeld is.

De tekst, de persoan of de side dêr't ynformaasje wei komt. By skriuwen heart by in oernommen idee of sitaat in fermelding fan 'e boarne, en by lêzen meist freegje oft dy boarne betrouber is.

It ûnderskie tusken in útspraak dy't te kontrolearjen is en in persoanlike opfetting. Dat ûnderskie is needsaaklik om in tekst of in foardracht goed te beoardieljen en om sels in helder stik te skriuwen.

In ôfsletten stikje fan in harkskiednis, bygelyks in petear tusken twa minsken of in koart nijsberjocht. By elk fragmint heart in eigen fraach, dat it is ferstannich om 'e fraach earst te lêzen en dan te harkjen.

In opname mei ien of mear fragminten dêr't fragen by beäntwurde wurde moatte. Under it harkjen meitsje jo koarte notysjes; dy helpe om efterôf de fragen flugger en better te beäntwurdzjen.

Wurden yn 'e fraach dêr'tst op harkje moatst om it antwurd te finen, lykas nammen, sifers of tiidsoantsjuttingen. Understreekje dy foar it harkjen, dan witst wannear't de nedige ynformaasje foarbykomt.

Koart opskriuwen fan nammen, sifers en haadpunten ûnder it harkjen. Sûnder notysjes moatst alles út 't ûnthâld dwaan, en by lange fragminten geane details dan maklik ferlern.

De gong fan 'e stim by it praten: heger of leger, lûder of sêfter, en wannear't immen in skoftke stil is. Oan 'e yntonaasje hearst faak oft eat as fraach, as warskôging of as grap bedoeld is.

In skema datst foar it skriuwen opstelt: foar wa'tst skriuwst, wat it doel is, hokker punten oan bar komme en yn hokker folchoarder. Sa foarkomst datst yn 'e tekst fan it iene op it oare springst.

De fêste yndieling fan in brief of e-mail: datum en oanhef, in koarte ynlieding, it middenstik mei de wichtichste ynformaasje en in ôfsluting mei groetnis en namme. Dy folchoarder heart by de konvinsjes fan skriftlike omgongstaal.

It earste part fan in tekst, wêryn 't it ûnderwerp yntrodusearre wurdt en de lêzer nijsgjirrich makke wurdt. In protte skriuwers sette dêr ek har haadgedachte of har stânpunt al del.

De foarm fan in tiidwurd dy't by it ûnderwerp en by de tiid fan 'e sin heart, lykas ik wurkje, hy wurket en wy wurken. Ferkearde tiidwurdsfoarmen telle by skriuwen as flaters en kostje punten.

It gehiel fan wurden datst kenst en brûke kinst. By lêzen en harkjen helpt in grutte wurdskat om teksten fluch te begripen, by skriuwen en praten om dyn boadskip krekt en fariearre te formulearjen.

Wat immen sels fan eat fynt, los fan 'e fraach oft it ek sa is. In miening heart yn in petear of stik ûnderboud te wurden mei arguminten en mei foarbylden, oars bliuwt it in bleate bewearing.

Yn in petear op in goed momint sels oan it wurd komme, bygelyks troch in fraach te stellen of oan te sluten by wat de oar krekt sei. Dêrtroch ûntstiet in echt petear en gjin twa aparte ferhalen.

Nei oanlieding fan in antwurd fan 'e oare nochris in fraach stelle om mear detail of in taljochting te krijen. Sa litst sjen datst harkest, en krigest mear ynformaasje om fierder op troch te gean.

In petear wêryn 't twa of mear minsken fan miening ferskille en besykje elkoar mei arguminten te oertsjûgjen. Yn in goede diskusje komt elk oan it wurd en heart men nei de oar foar't men antwurdet.

In koart ferhaal foar in publyk wêryn 'tst in ûnderwerp yntrodusearrest, de haadpunten stap foar stap behannelet en mei in konklúzje einigest. In dúdlike opbou en eachkontakt meitsje it ferhaal folle better te folgjen.