Drie voorwerpen, één kenmerkend aspect
In het Nederlands Openluchtmuseum bereidt een groep havo-leerlingen een mini-expositie voor onder de titel 'Vooruitgang en ellende'. De conservator geeft drie voorwerpen, zonder bijschriften: (1) een model van een gietijzeren stoommachine uit 1830, (2) een houten klomp met ingebrand nummer 47, gedragen door een fabriekskind in Twente rond 1880, (3) een kaart van de spoorlijn Amsterdam-Utrecht uit 1843. De leerlingen moeten één kenmerkend aspect kiezen dat de hele expositie dekt. Twee kandidaten liggen voor de hand: 'de industriële revolutie en de opkomst van de moderne samenleving' en 'de sociale kwestie'. De opdracht is niet om beide aspecten op te sommen, maar om te beargumenteren welk aspect de expositie het beste organiseert. Daarbij moeten ze uitleggen waarom het andere aspect niet als hoofdthema wordt gekozen, ook al is het aanwezig.
1. Beargumenteer welk kenmerkend aspect de expositie het beste dekt. Betrek alle drie de voorwerpen.
Read the worked answer
De industriële revolutie dekt de expositie het beste, omdat de drie voorwerpen samen de oorzaak en de uitkomst van industrialisatie laten zien: de stoommachine is de nieuwe energiebron, de spoorlijn is de nieuwe infrastructuur en de klomp met nummer 47 verwijst naar de fabrieksarbeid die daardoor ontstaat. De sociale kwestie is aanwezig in de klomp, maar zij is één gevolg en niet het ordenende principe: de stoommachine en de spoorlijn zeggen op zichzelf weinig over armoede of arbeidsomstandigheden. Wie de sociale kwestie als hoofdthema neemt, moet de eerste twee voorwerpen als inleiding gebruiken en de klomp als kern; dat is een smallere expositie. Let wel: de klomp is pas bewijs voor de sociale kwestie als je hem koppelt aan de arbeidsomstandigheden in de fabriek.
2. Leg uit waarom de keuze voor een kenmerkend aspect altijd selectie betekent en wat daarmee verloren gaat.
Read the worked answer
Een kenmerkend aspect is een ordenend begrip, geen volledige beschrijving. Wie 'industriële revolutie' kiest, selecteert op techniek, energie en infrastructuur en zal minder aandacht besteden aan de ervaring van arbeiders, aan kinderarbeid of aan verzet. De klomp wordt dan een illustratie van fabrieksarbeid, niet van uitbuiting. Dat verlies is onvermijdelijk, maar de leerling moet het benoemen: de expositie zou een aparte zaal over de sociale kwestie nodig hebben. Zo voorkom je dat het gekozen aspect de geschiedenis tot één lijn maakt.