HAVO Geschiedenis flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Kenmerkend aspect

Vastgesteld thema dat typerend is voor een tijdvak, bijvoorbeeld 'de industrialisatie' of 'het streven naar emancipatie'. Het examen vraagt om het juiste aspect bij het juiste tijdvak te koppelen.

Periode versus tijdvak

Een periode is een concreet afgebakend tijdsbestek in de geschiedenis; een tijdvak is een door historici gemaakte indeling met een naam en kenmerkende aspecten. Tijdvakgrenzen zijn conventies, geen natuurwetten.

Continuïteit en discontinuïteit

Continuïteit betekent dat iets gelijk blijft over de tijd, discontinuïteit dat er een breuk optreedt. Bij elk thema benoem je beide: wat bleef voortbestaan en wat veranderde wezenlijk.

Korte en lange termijn

Directe oorzaken werken op korte termijn, zoals een moordaanslag die een oorlog ontketent. Structurele oorzaken werken op lange termijn, zoals bevolkingsgroei, economische verhoudingen of ideologieën.

Motief versus gevolg

Een motief is de bedoeling waarmee iemand handelt, bijvoorbeeld winst zoeken bij kolonisatie. Een gevolg is wat er feitelijk uit voortkwam, ook als dat niet was bedoeld, zoals slavernij of ontvolking.

Standplaatsgebondenheid

De positie van de maker bepaalt wat hij ziet en hoe hij het beschrijft: een koloniale bestuurder schrijft anders over een opstand dan een lokale leider. Dit beïnvloedt de bruikbaarheid, niet automatisch de onbetrouwbaarheid.

Secularisatie

Het afnemen van de invloed van godsdienst op samenleving en politiek, zichtbaar vanaf de negentiende eeuw in ontkerkelijking, scheiding van kerk en staat en nieuwe levensbeschouwingen.

Verlichting

Achttiende-eeuwse stroming die rede, ervaring en natuurrecht centraal stelt en gezag bevraagt. Denkers als Locke en Rousseau beïnvloedden ideeën over volkssoevereiniteit, grondrechten en de scheiding der machten.

Industriële revolutie

Overgang vanaf circa 1750 in Engeland van ambachtelijke productie naar fabrieksmatige productie met machines en stoomkracht. Gevolgen: verstedelijking, nieuwe sociale klassen en arbeidersbewegingen.

Imperialisme

Politiek van Europese staten in de late negentiende eeuw om gebieden buiten Europa te veroveren en besturen, gedreven door economische belangen, nationalisme en een gevoel van superioriteit.

Natievorming

Het proces waarbij bevolkingsgroepen zich verbonden voelen door gedeelde taal, geschiedenis en symbolen, en waarbij een staat dat gevoel actief bevordert via onderwijs, dienstplicht en media.

Democratisering

De geleidelijke uitbreiding van politieke invloed van burgers, in Nederland zichtbaar in de Grondwet van 1848, het censuskiesrecht, de grondwetsherziening van 1917 en de invoering van het algemeen kiesrecht.

Koude Oorlog

Machtstrijd tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie na 1945, gekenmerkt door ideologische tegenstelling, bewapeningswedloop, blokvorming en conflicten in andere landen zonder directe oorlog tussen beide grootmachten.

Tien tijdvakken

Nederlandse indeling van de geschiedenis in tien tijdvakken, van jagers en boeren tot televisie en computer, elk met een vaste naam, jaartallen en kenmerkende aspecten.

Reformatie

Zestiende-eeuwse beweging die de eenheid van de katholieke kerk doorbrak, met Luther en Calvijn als centrale figuren. Gevolg in de Nederlanden: godsdienstige spanning en vervolging, later verweven met de Opstand.

Primaire bron

Bron die in de bestudeerde periode zelf is gemaakt, zoals een brief, oorkonde of voorwerp. De bron is een directe getuige, maar zegt alleen iets over de maker en de situatie waarin die verkeerde.

Secundaire bron

Bron die later is gemaakt over een eerdere periode, zoals een geschiedenisboek of documentaire. De waarde hangt af van de gebruikte bronnen en van de vraag die de maker stelde.

Intentionele bron

Bron die bewust is gemaakt om iets over te dragen of te bewaren, zoals een kroniek of monument. De maker koos wat wel en niet werd vastgelegd, wat vertekening kan geven.

Toevallig overgeleverde bron

Bron die zonder bedoeling voor het nageslacht bewaard bleef, zoals afval, belastingadministratie of een vergeten brief. Zulke bronnen geven vaak onbedoeld inzicht in het dagelijks leven.

Representativiteit

De mate waarin een bron een grotere groep of ontwikkeling vertegenwoordigt. Eén dagboek of één krantenartikel zegt weinig over de hele bevolking; je vraagt je af hoeveel mensen zo dachten of leefden.

Bruikbaarheid van een bron

De mate waarin een bron antwoord geeft op de gestelde vraag. Een betrouwbare bron kan onbruikbaar zijn als hij over een ander onderwerp, een andere periode of een andere groep gaat.

Betrouwbaarheid beoordelen

Vaststellen hoe geloofwaardig een bron is door te letten op maker, doel, publiek, tijdstip en afstand tot de gebeurtenis, en door de inhoud te vergelijken met andere bronnen of met bekende feiten.

Feit en interpretatie

Een feit is een controleerbare gebeurtenis of uitspraak, zoals een verdragsdatum. Een interpretatie is een duiding of verklaring daarvan; historici kunnen dezelfde feiten verschillend interpreteren.

Oorzaak en aanleiding

Een oorzaak is een structurele of diepere reden waarom iets kon gebeuren; een aanleiding is de directe gebeurtenis die het proces in gang zet, zoals een moordaanslag of een incident.

Chronologie

De ordening van gebeurtenissen in de tijd. Je gebruikt relatieve datering (eerder of later dan) en absolute datering (jaartal of eeuw), en let op de cesuur tussen v.Chr. en n.Chr.

Eeuw berekenen

De eerste eeuw loopt van 1 tot 100 na Christus, de twintigste van 1901 tot 2000. Een jaartal als 1789 valt dus in de achttiende eeuw en 2000 nog in de twintigste.

Argument met bewijs

Een redenering die een stelling ondersteunt met een concreet feit, jaartal of bronpassage, en die expliciet uitlegt waarom dat bewijs de stelling aannemelijk maakt.

Tegenargument weerleggen

Een bezwaar tegen de eigen stelling formuleren en vervolgens met bewijs ontkrachten of afzwakken. Dit versterkt een betoog en toont dat de schrijver meerdere perspectieven kent.

Historische vraag stellen

Een vraag die met bronnen en kennis te beantwoorden is en niet met ja of nee alleen: wie, wat, wanneer, waarom, en vanuit welk perspectief. Vaagheid of anachronisme maakt de vraag onbruikbaar.

Anachronisme

Het toepassen van begrippen, waarden of verschijnselen uit een latere tijd op een eerdere periode, bijvoorbeeld 'democratie' gebruiken voor de Griekse stadstaat zonder de beperkingen te noemen.

Interpretatie vergelijken

Twee duidingen van hetzelfde onderwerp naast elkaar leggen en het verschil verklaren vanuit de vragen, bronnen of invalshoek van de historici, niet slechts constateren dat meningen verschillen.

Objectiviteit en subjectiviteit

Objectief betekent onafhankelijk van persoonlijke voorkeur vastgesteld; subjectief betekent gekleurd door de positie van de maker. Geschiedenis combineert controleerbare feiten met interpretaties die nooit volledig waardevrij zijn.