HAVO Geschiedenis key terms

Een van de tien grote perioden waarin het Nederlandse geschiedenisonderwijs de geschiedenis indeelt, elk met een eigen kenmerkend aspect en een naam die de periode typeert.

Het centrale verschijnsel of de belangrijkste ontwikkeling die een tijdvak typeert en die kandidaten moeten kunnen herkennen en uitleggen aan de hand van voorbeelden.

De ordening van gebeurtenissen in de tijd van vroeger naar later, met jaartallen en perioden, als hulpmiddel om oorzaak en gevolg te begrijpen.

Het bewust indelen van het verleden in perioden op basis van gekozen criteria, waarbij de grens tussen perioden altijd een interpretatie is en geen natuurwet.

Samenlevingen die leven van jagen, vissen en verzamelen en rondtrekken zonder vaste woonplaats; kenmerkend voor de prehistorie vóór de landbouwrevolutie.

De overgang rond 10.000 v.Chr. van jagen en verzamelen naar akkerbouw en veeteelt, waardoor mensen zich vestigden en overschotten en sociale verschillen ontstonden.

De periode waarover geen geschreven bronnen bestaan, zodat kennis uitsluitend berust op archeologische vondsten zoals gereedschap, graven en nederzettingen.

Wetenschap die materiële resten zoals gebouwen, werktuigen en afval bestudeert om het leven van mensen in het verleden te reconstrueren, ook zonder tekstbronnen.

Zelfstandig politiek verband in het oude Griekenland, bestaand uit een stad met omliggend gebied, met eigen wetten en bestuur, zoals Athene en Sparta.

Bestuursvorm in Athene waarbij vrije mannelijke burgers in de volksvergadering stemden over wetten en beleid, terwijl vrouwen, slaven en vreemdelingen waren uitgesloten.

De uitbreiding van het Romeinse Rijk van een stad in Italië tot een rijk rond de Middellandse Zee, mogelijk gemaakt door een sterk leger en infrastructuur.

Het overnemen van Romeinse taal, recht, stedenbouw en gewoonten door overwonnen volken, wat leidde tot mengculturen in plaats van volledige vervanging.

De verdedigde grens van het Romeinse Rijk, in de Lage Landen langs de Rijn, met forten en wachttorens die de noordgrens markeerden.

Middeleeuws stelsel van wederzijdse verplichtingen waarbij een heer land in leen gaf aan een vazal in ruil voor militaire trouw en dienst.

Stelsel waarin grond tijdelijk werd toevertrouwd aan een ondergeschikte die de heer trouw zwoer; de Nederlandse benaming voor het feodale systeem.

Persoon die van een heer grond in leen ontving en daarvoor trouw en militaire steun beloofde; de kern van de feodale verhoudingen.

Samenleving verdeeld in standen met eigen rechten en plichten, waarbij de geboorte bepaalde tot welke groep iemand behoorde en sociale stijging vrijwel onmogelijk was.

Militaire expedities van Europese christenen naar het Midden-Oosten tussen de elfde en dertiende eeuw, bedoeld om heilige plaatsen te veroveren of te beschermen.

De groei van handel en nijverheid vanaf de elfde eeuw, waardoor steden ontstonden met eigen bestuur, markten en een opkomende burgerij.

Beroepsverenigingen van ambachtslieden die kwaliteit, prijzen en opleiding regelden en die in steden ook sociale en religieuze taken vervulden.

Voorrechten die een heer aan een stad verleende, zoals eigen rechtspraak en marktrecht, in ruil voor geld en steun, wat de zelfstandigheid van steden versterkte.

Culturele beweging vanaf de veertiende eeuw die teruggreep op de klassieke oudheid en de mens centraal stelde, met nieuwe kunsten en wetenschappelijke belangstelling.

Denkstroming die klassieke teksten bestudeerde en de nadruk legde op menselijke waardigheid, rede en kritisch onderzoek in plaats van blind gezag.

Zestiende-eeuwse beweging die de macht en leer van de katholieke kerk bekritiseerde en leidde tot nieuwe protestantse kerken, met grote politieke gevolgen.

Verdrag of regeling waarmee vorsten een einde maakten aan godsdienstoorlogen door een bepaalde verdeling van religieuze rechten vast te leggen, zoals in 1648.

Bestuursvorm waarbij een vorst alle macht naar zich toe trekt en zijn gezag als van God gegeven beschouwt, zonder noemenswaardige controle door anderen.

Het proces waarbij vorsten het bestuur, de rechtspraak en de belastingheffing in handen brachten van een centrale overheid in plaats van lokale heren.

Achttiende-eeuwse stroming die rede, wetenschap en gelijkheid benadrukte en kritiek leverde op absolutisme, kerkelijke macht en voorrechten van de adel.

In wetten vastgelegde rechten van burgers, zoals vrijheid van meningsuiting en bescherming tegen willekeur, die de macht van de overheid moeten beperken.

Staat waarin de overheid zelf gebonden is aan wetten, rechters onafhankelijk zijn en burgers beschermd worden door vastgelegde rechten en procedures.

Door Montesquieu uitgewerkte scheiding van wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht, bedoeld om machtsmisbruik door één persoon of groep te voorkomen.

De overgang vanaf ongeveer 1750 van handwerk naar machinaal fabriekswerk, met nieuwe energiebronnen, massaproductie en ingrijpende sociale veranderingen.

De sterke groei van steden doordat mensen van het platteland wegtrekken, vooral door werkgelegenheid in fabrieken tijdens de industrialisatie.

De armoede en slechte arbeids- en woonomstandigheden van arbeiders in de negentiende eeuw, die leidden tot debat over hervormingen en sociale wetgeving.

De politiek waarbij Europese mogendheden in de negentiende eeuw grote delen van Afrika en Azië veroverden en bestuurden om grondstoffen, markten en aanzien.

Het besef bij een bevolking dat zij een natie vormt met gedeelde taal, geschiedenis en cultuur, wat leidde tot natievorming en soms tot nationalisme.

Staat waarvan de grenzen grotendeels samenvallen met de woongebieden van een volk dat zich als één natie beschouwt.

Het proces waarbij koloniën na de Tweede Wereldoorlog onafhankelijk werden, vaak na verzet en soms na langdurige gewapende strijd.

De periode van spanning tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie na 1945, gekenmerkt door bewapening, bondgenootschappen en conflicten in andere landen.

Het proces waarin Europese landen na 1950 samenwerkten in steeds hechtere verbanden, van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal tot de Europese Unie.

Bron die in de bestudeerde periode zelf is gemaakt, zoals een brief of foto, en dus direct getuigt van het verleden zonder latere bewerking.

Bron die later over het verleden is gemaakt, zoals een geschiedenisboek of documentaire, en die zelf een interpretatie van eerdere gebeurtenissen bevat.

Het systematisch beoordelen van een bron op herkomst, doel, betrouwbaarheid en representativiteit voordat de informatie wordt gebruikt als bewijs.

Een beargumenteerde uitleg van het verleden vanuit een bepaald gezichtspunt, die kan verschillen tussen historici en die met bronnen onderbouwd moet worden.

Het idee dat de kijk van mensen en historici op gebeurtenissen wordt beïnvloed door hun eigen tijd, cultuur en positie, waardoor objectiviteit altijd betrekkelijk is.

Het verband waarbij een gebeurtenis of ontwikkeling een latere verandering veroorzaakt; historici onderscheiden daarbij vaak directe, indirecte en langdurige oorzaken.

Het onderscheid tussen wat in de geschiedenis geleidelijk gelijk bleef en wat door gebeurtenissen ingrijpend veranderde, gebruikt om perioden te karakteriseren.

Tekstvorm waarin de schrijver een stelling met argumenten en bewijs uit bronnen onderbouwt en tegengeluiden weerlegt, afgesloten met een conclusie.