VMBO BB Geschiedenis cheat sheet

De tien tijdvakken op volgorde: jagers en boeren, Grieken en Romeinen, monniken en ridders, steden en staten, ontdekkers en hervormers, regenten en vorsten, pruiken en revoluties, burgers en stoommachines, wereldoorlogen, televisie en computer.

Periodisering in vijf perioden: prehistorie (tot ca. 3000 v.C.), oudheid (3000 v.C. – 500 n.C.), middeleeuwen (500 – 1500), vroegmoderne tijd (1500 – 1800), moderne tijd (1800 – heden).

Een tijdvak is een periode met kenmerken op politiek, economisch, sociaal en cultureel gebied; de grenzen zijn door historici gekozen en dus niet absoluut.

Kernbegrippen bij tijdvak 1: nomaden, jagers-verzamelaars, landbouwrevolutie, sedentair (boeren blijven op één plek).

Kernbegrippen bij tijdvak 2: stadstaat, polis, Griekse kolonisatie, Romeinse republiek en keizerrijk, romanisering, christendom.

Kernbegrippen bij tijdvak 3 en 4: feodalisme (leenstelsel), horigheid, standensamenleving, kruistochten, hanze, gilden, stadsrechten.

Kernbegrippen bij tijdvak 5 en 6: renaissance, humanisme, reformatie, ontdekkingsreizen, absolutisme, mercantilisme, VOC en WIC.

Kernbegrippen bij tijdvak 7 en 8: verlichting, revoluties (Amerikaans, Frans, Bataafs), industriële revolutie, liberalisme, socialisme, nationalisme, imperialisme.

Kernbegrippen bij tijdvak 9 en 10: Eerste Wereldoorlog, Russische Revolutie, crisisjaren, Tweede Wereldoorlog, Holocaust, Koude Oorlog, dekolonisatie, Europese eenwording, digitalisering.

Prehistorie = periode vóór het schrift (tot ca. 3000 v.C.); kennis komt uit archeologie: artefacten, fossielen, grotschilderingen en bodemlagen.

Jagers-verzamelaars waren nomaden: ze trokken rond en leefden van jacht, visvangst en verzamelen; kleine groepen, weinig bezit.

Landbouwrevolutie (ca. 10.000 v.C., Midden-Oosten/Vruchtbare Halve Maan): overgang naar akkerbouw en veeteelt, sedentair leven, meer bezit en sociale verschillen.

Vroege beschavingen ontstonden rond grote rivieren: Mesopotamië (Tigris/Eufraat), Egypte (Nijl), Indus (Indus), China (Gele Rivier); vruchtbare grond en water voor irrigatie.

Kenmerken van een beschaving: steden, schrift, staatsvorming, sociale gelaagdheid, gespecialiseerd werk, monumentale bouwwerken.

Mesopotamië: Soemeriërs, spijkerschrift op kleitabletten, stadstaten, tempels (ziggurat); koning Hammoerabi van Babylon stelde een wetboek op.

Egypte: farao als god-koning, hiërogliefen, piramiden, mummificatie; de Nijl overspoelde jaarlijks en maakte landbouw mogelijk.

De oudheid begint met het schrift; vroege beschavingen leverden ook het begin van kalenders, wiskunde en administratie.

Middeleeuwen ca. 500–1500; vroege middeleeuwen (500–1000), hoge middeleeuwen (1000–1300), late middeleeuwen (1300–1500).

Feodaal stelsel: koning leent grond aan leenheren (adel), die trouw en militaire dienst beloven; ridders en boeren staan lager in de standensamenleving.

Horigheid: boeren zijn gebonden aan het land van de heer, betalen herendiensten en tienden, maar zijn geen slaven.

De Kerk is machtig: paus en bisschoppen, kloosters bewaren kennis; christendom bepaalt het dagelijks leven en de kalender.

Vanaf ca. 1000 groeien steden door handel en landbouwoverschotten; stadsrechten, gilden en markten regelen beroep en handel.

De Hanze is een handelsverbond van Noord-Europese steden (o.a. Lübeck, Amsterdam) dat handel over zee beschermt.

Kruistochten (1096–1291): christelijke ridders trekken naar het Heilige Land; gevolg is contact met Arabische kennis en handel.

De Zwarte Dood (1347–1351) doodt een groot deel van de Europese bevolking; gevolgen: arbeidstekort, hogere lonen, afname van horigheid.

Renaissance (ca. 1400–1600): wedergeboorte van klassieke oudheid; humanisme bestudeert bronnen, mens staat centraal; kunstenaars als Leonardo da Vinci en Erasmus.

Reformatie (vanaf 1517): Luther publiceert 95 stellingen tegen aflaathandel; gevolg: splitsing in katholieke en protestantse kerken; Calvijn in Genève.

Karel V en Filips II proberen het katholicisme te handhaven; de Nederlandse Opstand (1568–1648) leidt tot de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Ontdekkingsreizen (15e–17e eeuw): Europeanen zoeken zeeweg naar Azië voor specerijen; middelen: karveel, kompas, astrolabium, zeekaarten.

Portugal en Spanje lopen voorop: Vasco da Gama bereikt India (1498), Columbus bereikt Amerika (1492), Magalhães vaart de wereld rond (1519–1522).

Gevolgen: kolonialisme, slavernij en driehoekshandel, uitwisseling van gewassen en ziektes (Columbiaanse uitwisseling), Europese expansie.

VOC (1602) en WIC (1621) krijgen handelsmonopolies en mogen oorlog voeren; Batavia wordt het Aziatische hoofdkwartier van de VOC.

Absolutisme: vorst heeft alle macht en beroept zich op goddelijk recht; Lodewijk XIV van Frankrijk is het voorbeeld.

Industriële revolutie (vanaf ca. 1750 in Groot-Brittannië): overgang van handwerk naar machinaal fabriekswerk, aangedreven door stoom en later elektriciteit.

Belangrijke uitvindingen: stoommachine (Watt), spinning Jenny, spoorweg, telegraaf; gevolgen: urbanisatie, bevolkingsgroei, kinderarbeid.

Sociale kwestie: slechte arbeids- en woonomstandigheden; reacties: vakbonden, socialistische partijen, sociale wetten (o.a. Kinderwetje van Van Houten, 1874).

Imperialisme (ca. 1870–1914): Europese landen veroveren kolonies in Afrika en Azië vanwege grondstoffen, afzetmarkten en nationaal prestige.

Kolonialisme: moederland bestuurt kolonie; in Nederlands-Indië: cultuurstelsel (1830–1870), later ethische politiek; verzet van de bevolking.

Conferentie van Berlijn (1884–1885): Europese mogendheden verdelen Afrika zonder Afrikaanse vertegenwoordiging; leidt tot willekeurige grenzen.

Nationalisme: sterke liefde voor eigen natie; in de 19e eeuw leidt dit tot eenwording van Duitsland (1871) en Italië (1861).

Modern imperialisme onderscheidt zich van vroeg kolonialisme door industrialisatie: kolonies leveren grondstoffen en kopen fabrieksproducten.

Eerste Wereldoorlog (1914–1918): aanleiding moord op Franz Ferdinand in Sarajevo; oorzaken nationalisme, militarisme, bondgenootschappen, imperialisme.

Verdrag van Versailles (1919): Duitsland krijgt schuld, verliest grondgebied, moet leger beperken en herstelbetalingen doen; zorgt voor wraakgevoelens.

Tweede Wereldoorlog (1939–1945): begint met Duitse inval in Polen; Hitler voert nationaalsocialisme, rassenleer en expansiepolitiek.

Holocaust: systematische vervolging en moord op Joden en anderen (Roma, Sinti, gehandicapten, homoseksuelen) door nazi-Duitsland; ca. zes miljoen Joodse slachtoffers.

Nederland: bezetting 1940–1945, Jodenvervolging, verzet, hongerwinter 1944–1945, bevrijding 5 mei 1945.

Koude Oorlog (1947–1991): ideologische tegenstelling tussen kapitalistisch VS en communistisch Sovjet-Unie; wapenwedloop, kernwapens, spionage.

Kernbegrippen Koude Oorlog: containment, IJzeren Gordijn, NAVO (1949) en Warschaupact (1955), Cubacrisis (1962), Berlijnse Muur (1961–1989).

Dekolonisatie na 1945: Indonesië onafhankelijk (1949), veel Afrikaanse landen in de jaren 1960; gevolgen voor Nederland en wereldorde.

Bij bronnenanalyse: bepaal eerst of een bron primair (uit de tijd zelf) of secundair (later gemaakt) is.

Stel bij elke bron de vragen: wie, wat, wanneer, waar, waarom en voor wie? Let op betrouwbaarheid en representativiteit.

Onderscheid feit en mening: een feit is controleerbaar, een mening is een oordeel van de maker van de bron.

Oorzaak-gevolg: onderscheid directe en indirecte oorzaken, en bedoelde en onbedoelde gevolgen; gebruik signaalwoorden als 'daardoor' en 'omdat'.

Anachronisme vermijden: beoordeel het verleden niet met normen en kennis van nu zonder dat te benoemen.

Standplaatsgebondenheid: iemands mening en waarneming hangen af van tijd, plaats, cultuur, klasse, geslacht en positie.

Bij meningsverschil tussen bronnen: vergelijk standplaats, doel en publiek van de makers voordat je een conclusie trekt.

Een historische redenering bevat: vraag, bron(nen), interpretatie en argumenten; verwijs altijd naar de bron met bewijs.

Betrouwbaarheid neemt toe als een bron kort na de gebeurtenis is gemaakt door een ooggetuige zonder belang bij een bepaalde voorstelling.