VMBO BB Geschiedenis key terms

Een lange periode in de geschiedenis met een eigen kenmerk, bijvoorbeeld de Middeleeuwen of de moderne tijd. Historici delen het verleden zo in om gebeurtenissen overzichtelijk te ordenen en te vergelijken.

Het indelen van de geschiedenis in tijdvakken op basis van kenmerken die een periode bijzonder maken. De gekozen indeling is een keuze van historici en kan per land of boek verschillen.

De volgorde waarin gebeurtenissen in de tijd plaatsvinden, van vroeger naar later. Een tijdbalk helpt om te zien wat eerder gebeurde en wat later, en hoe groot de tussenliggende tijd is.

De periode vóór het bestaan van geschreven bronnen. Over deze tijd weten we vooral van bodemvondsten, zoals werktuigen, botten en resten van nederzettingen, en niet uit teksten.

De wetenschap die overblijfselen in de bodem opgraaft en bestudeert om te begrijpen hoe mensen vroeger leefden. Archeologen werken vooral met voorwerpen en bouwwerken uit de prehistorie.

De overgang van jagen en verzamelen naar het verbouwen van gewassen en het houden van vee. Mensen gingen op vaste plekken wonen en konden voedselvoorraden aanleggen, wat het ontstaan van dorpen mogelijk maakte.

Een zelfstandige stad die samen met het omliggende land als eigen staat wordt bestuurd. In vroege beschavingen, zoals in Mesopotamië, had elke stad eigen wetten, goden en heersers.

Een systeem van tekens waarmee taal wordt vastgelegd, bijvoorbeeld spijkerschrift of hiërogliefen. Het ontstaan van schrift markeert voor historici het einde van de prehistorie en het begin van de geschreven geschiedenis.

Het tijdvak in Europa van ongeveer 500 tot 1500 na Christus. Kenmerkend zijn het christendom als bindende godsdienst, het leenstelsel op het platteland en de opkomst van zelfstandige steden.

Een bestuursvorm waarbij een vorst grond en rechten in bruikleen gaf aan edelen. Die edelen beloofden trouw en militaire steun; zo hield de koning het land bestuurd zonder groot ambtenarenapparaat.

Een zwaarbewapende ruiter die in dienst van een edelman vocht en daarvoor grond of inkomsten kreeg. Ridders vormden een eigen stand met eigen regels en leefden op kastelen of landgoederen.

Een boer in de Middeleeuwen die aan het land van een heer gebonden was en verplichtingen had, zoals herendiensten en een deel van de oogst afstaan. Hij mocht niet zomaar vertrekken.

Een vereniging van ambachtslieden of kooplieden in een middeleeuwse stad. Een gilde stelde regels op voor prijs, kwaliteit en opleiding en beschermde zo de eigen leden tegen concurrentie.

De rechten en vrijheden die een middeleeuwse stad van de vorst of heer kreeg, vastgelegd in een oorkonde. Steden mochten daardoor onder meer eigen bestuur, rechtspraak en markten regelen.

Een samenleving die in vaste groepen is verdeeld, elk met eigen taken, rechten en plichten. In de middeleeuwen waren dat geestelijkheid, adel en boeren en burgers; je geboorte bepaalde grotendeels je positie.

De hernieuwde aandacht voor kunst en kennis uit de klassieke oudheid, die rond 1400 in Italië begon. Kunstenaars en geleerden onderzochten de mens en de wereld op een nieuwe, meer op het individu gerichte manier.

Een stroming in de renaissance die de mens en zijn vermogen om zelf na te denken centraal stelde. Humanisten bestudeerden oude Latijnse en Griekse teksten en vonden opvoeding en kritisch onderzoek belangrijk.

De beweging in de zestiende eeuw die de katholieke kerk wilde hervormen en leidde tot het ontstaan van protestantse kerken. Aanleiding waren kritiek op misstanden en de leer van Luther en Calvijn.

Verzamelnaam voor christelijke kerken die na de reformatie ontstonden, zoals lutherse en calvinistische kerken. Protestanten benadrukten het geloof en de Bijbel boven de macht van de paus en kerkelijke rituelen.

Een verdrag waarmee een vorst of staten afspraken maken over welke godsdienst in een gebied is toegestaan, om een geloofsoorlog te beëindigen. Een bekend voorbeeld is de Vrede van Augsburg uit 1555.

Een zeereis in de vijftiende en zestiende eeuw waarbij Europeanen nieuwe routes en gebieden zochten, vooral voor handel in specerijen. Deze reizen leidden tot contact, handel en verovering in Azië, Afrika en Amerika.

Het veroveren en besturen van gebieden buiten Europa door Europese landen, om grondstoffen, handel en macht. De lokale bevolking verloor vaak zelfbestuur en werd ondergeschikt gemaakt aan de kolonisator.

De Atlantische handelsroute waarbij Europese schepen goederen naar Afrika brachten, tot slaaf gemaakte Afrikanen naar Amerika vervoerden en daar producten zoals suiker en katoen ophaalden voor Europa.

Het bezit en de uitbuiting van mensen die als eigendom worden behandeld en niet vrij zijn om te gaan en staan waar ze willen. In de koloniale tijd werden miljoenen Afrikanen gedwongen naar Amerika vervoerd.

De overgang vanaf ongeveer 1750 van handmatige productie naar machinaal werk in fabrieken, eerst in Groot-Brittannië. Nieuwe machines, stoomkracht en fabrieken veranderden werk, wonen en vervoer ingrijpend.

Het groeien van het aandeel van de bevolking dat in steden woont. Tijdens de industriële revolutie trokken veel mensen van het platteland naar fabriekssteden, waar woningen en voorzieningen vaak slecht waren.

Het vraagstuk van de slechte levens- en werkomstandigheden van arbeiders in de negentiende eeuw, zoals lange werktijden en lage lonen. Overheid, kerken en vakbonden zochten oplossingen voor dit probleem.

Het streven van staten om hun macht en grondgebied uit te breiden, vaak door andere gebieden te veroveren of te beheersen. Rond 1900 probeerden Europese landen zoveel mogelijk koloniën en invloedssferen te verwerven.

Het streven naar een eigen natiestaat of het benadrukken van de eigen natie boven andere. Nationalisme kan mensen verbinden, maar ook leiden tot vijandigheid tegenover andere volken en groepen.

De oorlog van 1914 tot 1918 tussen de geallieerden en de centrale mogendheden, vooral uitgevochten in loopgraven in Europa. Oorzaken waren onder meer nationalisme, bondgenootschappen en wapenwedloop.

Het vredesverdrag uit 1919 dat Duitsland na de Eerste Wereldoorlog werd opgelegd. Duitsland moest grondgebied afstaan, het leger beperken en herstelbetalingen doen, wat veel Duitsers als vernederend ervoeren.

De wereldwijde oorlog van 1939 tot 1945 tussen de asmogendheden en de geallieerden. Het conflict begon met de Duitse aanval op Polen en eindigde met de nederlaag van Duitsland en Japan.

De systematische vervolging en moord op ongeveer zes miljoen Joden door nazi-Duitsland en zijn medewerkers tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ook andere groepen, zoals Roma en gehandicapten, werden vervolgd.

Vijandigheid tegenover of discriminatie van Joden als groep. In nazi-Duitsland werd dit staatsbeleid en vormde het de basis voor de vervolging die tot de Holocaust leidde.

De periode van ongeveer 1945 tot 1991 waarin de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie als grootmachten elkaar met wapens, bondgenootschappen en propaganda bestreden zonder rechtstreeks oorlog te voeren.

De sterk bewaakte grens tussen het communistische Oost-Europa en het kapitalistische West-Europa tijdens de Koude Oorlog. De naam verwijst naar de afscheiding die reizen en contact tussen beide delen bijna onmogelijk maakte.

Het ontstaan van twee tegengestelde machtsblokken die elkaar tijdens de Koude Oorlog tegenover stonden: het westerse blok onder leiding van de Verenigde Staten en het oosterse blok onder leiding van de Sovjet-Unie.

Alles wat informatie geeft over het verleden, zoals een brief, foto, gebouw of bodemvondst. Historici onderscheiden geschreven en ongeschreven bronnen en beoordelen ze op betrouwbaarheid en bruikbaarheid.

Een bron zonder tekst, bijvoorbeeld een werktuig, kledingstuk, gebouw of schilderij. Zulke bronnen zijn onmisbaar voor de prehistorie, waaruit geen geschreven teksten bewaard zijn gebleven.

De mate waarin je kunt vertrouwen op de juiste weergave van feiten in een bron. Je beoordeelt dit door te letten op de maker, het doel, het moment van ontstaan en eventuele belangen van de schrijver.

Het idee dat iemands mening en beschrijving van gebeurtenissen worden beïnvloed door zijn tijd, positie en achtergrond. Daardoor kan dezelfde gebeurtenis door verschillende mensen anders worden beschreven.

Het verband waarbij de ene gebeurtenis de andere veroorzaakt of beïnvloedt. Historici onderscheiden vaak directe en indirecte oorzaken en kijken ook naar gevolgen op korte en lange termijn.