Middeleeuwen
Dit domein gaat over de periode 500–1500. Het examen vraagt naar het verband tussen geloof, macht en samenleving: feodalisme, hofstelsel, horigheid, kloosters, ridders en steden.
Macht en land
Na de val van het West-Romeinse Rijk viel bestuur uiteen. Vorsten gaven land in leen aan edelen in ruil voor trouw en militaire steun: feodalisme. Een leenman kon zelf weer stukken land uitlenen. Het hofstelsel regelde het beheer van een domein: de heer bezat het land, boeren bewerkten het.
Horigheid
Horigen waren gebonden aan het land van de heer. Ze moesten herendiensten verrichten en een deel van de oogst afstaan, maar ze waren geen slaaf: ze konden niet worden verkocht en hadden meestal een eigen stukje grond.
Kerk en cultuur
De kerk bepaalde veel van het dagelijks leven: doop, huwelijk, feesten en jaartelling. Kloosters bewaarden kennis en ontgonnen grond. Ridders en edelen ontleenden status aan wapens en grond.
Steden
Vanaf ongeveer 1000 groeiden handel en steden. Poorters kregen stadsrechten en bestuurden zichzelf; ambachtslieden verenigden zich in gilden. De Hanze verbond handelssteden rond de Noordzee en Oostzee.
Uitgewerkt voorbeeld
Een oorkonde zegt: 'De boer mag het land niet verlaten en moet drie dagen per week voor de heer werken.' Dit wijst op horigheid binnen het hofstelsel. Redenering: binding aan grond plus herendienst; noem ook dat de heer bescherming bood, maar dat de horige weinig vrijheid had.
Valkuilen
- De Middeleeuwen waren niet overal 'donker': in islamitische gebieden en Byzantium bloeiden handel en wetenschap.
- Horigheid is niet hetzelfde als slavernij.
- Stadsrechten kregen steden van een vorst of heer, niet van de paus.