Vuursteen of graan? De vondst op de akker bij Eext
Op een akker bij het Drentse dorp Eext vindt een boer in 2021 een hoop scherven en stenen. Een amateur-archeoloog verzamelt alles in drie dozen en brengt het naar het plaatselijke museum.
Het museum wil één vitrine inrichten en twijfelt tussen twee labels: 'Jagerskamp, ca. 8000 v.C.' en 'Eerste boeren, ca. 4000 v.C.'.
De vondsten: 47 stuks vuursteen, vooral schrabbers en pijlpunten; 12 scherven handgemaakt aardewerk met putjesversiering; 5 verkoolde korrels emmertarwe; botfragmenten waarvan ongeveer 60 procent van wilde dieren (hert, everzwijn) en 40 procent van rund en varken; twee gepolijste stenen bijlen; geen spoor van metaal.
Houtskool uit een kuil waarin ook scherven zaten, is met C14 gedateerd op 4350 tot 4050 v.C. De amateur heeft per akker één doos gemaakt en daarbij geen diepte of precieze vindplaats genoteerd. De conservator moet kiezen en wil op het bord ook uitleggen hoe zeker die keuze is.
1. Welk label moet het museum kiezen: 'Jagerskamp, ca. 8000 v.C.' of 'Eerste boeren, ca. 4000 v.C.'? Gebruik minstens drie soorten vondsten als bewijs en leg uit waarom één vondst op zichzelf niet beslissend is.
Read the worked answer
Het label 'Eerste boeren, ca. 4000 v.C.' past het best, maar met een toevoeging.
Drie vondsten wijzen duidelijk op landbouw en veeteelt. Ten eerste de vijf korrels emmertarwe: graan groeit niet vanzelf op een akker, dat moet je zaaien en oogsten. Ten tweede het rund en het varken: dat zijn gedomesticeerde dieren, geen wilde prooi. Ten derde de gepolijste stenen bijlen: die gebruik je bij het kappen en ontginnen van grond. De C14-datering van 4350 tot 4050 v.C. past bij boeren en niet bij 8000 v.C.
Toch moet er iets bij: 60 procent van de botten is van hert en everzwijn. Deze mensen hielden dus vee en verbouwden graan, maar jaagden nog volop.
En waarom één vondst niet beslist: een pijlpunt of schrabber bewijst niets over de hele nederzetting, want ook boeren gebruikten vuursteen en jaagden. Omgekeerd zou één graankorrel ook per ongeluk in een jagerskamp kunnen belanden. Pas als meerdere soorten bewijs dezelfde kant op wijzen, mag je een conclusie trekken. Het bord zou daarom moeten zeggen: 'Boeren die ook jaagden, ca. 4000 v.C.'
2. De amateur heeft per akker één doos gemaakt, zonder diepte of precieze vindplaats. Leg uit waarom dat een probleem is voor de datering én voor de conclusie van het museum.
Read the worked answer
Archeologie draait om context: wáár iets lag, hoe diep en naast wat. Zonder die gegevens weet je niet welke vondsten bij elkaar horen. In dezelfde doos kan een pijlpunt van 8000 v.C. liggen naast een scherf van 4000 v.C., zonder dat iemand het merkt. Het museum kan dan onmogelijk zeggen dat alle vondsten uit één tijd komen.
De datering heeft hetzelfde probleem. De C14-datum komt van houtskool uit een kuil. Houtskool kan van oud hout komen: eikenhout kan honderden jaren oud zijn voordat het verbrandt. De kuil hoeft dus niet even oud te zijn als de scherven die erin zaten. En als de scherven niet per laag zijn gedocumenteerd, weet je niet eens zeker of ze echt bij die kuil hoorden.
Gevolg: het label kan fout zijn en de zekerheid is kleiner dan de vondsten doen lijken. Oplossing: de graankorrels zelf laten dateren (graan leeft kort, dus dat is betrouwbaarder), op de akker opnieuw kijken per laag, en in het museum 'waarschijnlijk' of 'mogelijk' schrijven in plaats van een stellig jaartal.
3. De folder van het museum zegt: 'De eerste boeren stopten met jagen.' Leg met de vondsten uit of dat klopt en wat dat zegt over de grens van 3000 v.C. tussen twee tijdvakken.
Read the worked answer
De folder klopt niet. Zestig procent van de botten is van wilde dieren: hert en everzwijn. Deze mensen hielden dus vee en verbouwden graan, maar ze jaagden nog steeds. Jagen en boeren gingen hier samen, in plaats van dat het ene het andere meteen verving.
Dat laat iets belangrijks zien over tijdvakken. De grens van 3000 v.C. tussen 'jagers en boeren' en 'Grieken en Romeinen' is een afspraak die later is bedacht om de geschiedenis overzichtelijk te maken. In werkelijkheid veranderde er op die datum niets plotseling. Bovendien kwam de landbouw niet overal tegelijk: in het Midden-Oosten gebeurde dat veel eerder, in Zuid-Limburg rond 5300 v.C., en in Drenthe duurde het daarna nog eeuwen voordat akkerbouw gewoon werd.
Deze vondst van rond 4200 v.C. valt dus in een overgangsfase: boeren die nog veel jaagden, naast groepen die alleen jaagden en verzamelden. Een tijdvak is een hulpmiddel, geen scherpe lijn in de grond.