VMBO KB Geschiedenis cheat sheet

Tien tijdvakken, vijf perioden: Prehistorie (tijdvak 1-2), Oudheid (3), Middeleeuwen (4-5), Vroegmoderne tijd (6-7), Moderne tijd (8-10).

Jaartelling: v.C. telt terug naar het jaar 1 en er is geen jaar 0; n.C. telt vooruit. Van 200 v.C. naar 300 n.C. is dus 500 jaar.

Soorten bronnen: geschreven of ongeschreven, en primair (in de tijd zelf gemaakt) of secundair (later gemaakt, zoals een schoolboek of documentaire).

Betrouwbaarheid beoordelen: let op maker, tijdstip, doel, opdrachtgever en publiek, en op de vraag of de maker belang had bij een mooier of juist erger beeld.

Standplaatsgebondenheid: elke bron en elke historicus kijkt vanuit eigen tijd, plaats, cultuur, klasse en sekse; dat kleurt de waarneming maar maakt een bron niet automatisch onbruikbaar.

Oorzaak en gevolg: onderscheid de aanleiding (de directe vonk) van de oorzaak (de diepere reden) en let op gevolgen op korte en op lange termijn.

Feit en mening: een feit is met bronnen controleerbaar, een mening is een waardeoordeel; een bewering met jaartal is niet automatisch een feit als de bron onbetrouwbaar is.

Historische vraag herkennen die met bronnen te beantwoorden is: wie, wat, waar, wanneer, waarom, en bij tegenstellingen de vraagvorm 'in hoeverre'.

Tijdvak 1 loopt van de eerste bewoners van Nederland (ca. 250.000 jaar geleden) tot ca. 3000 v.C.; de bronnen zijn volledig archeologisch.

Jager-verzamelaars trokken rond, hadden weinig bezit en waren afhankelijk van seizoenen en diertrek; werktuigen maakten ze van vuursteen, been en hout.

Landbouwrevolutie vanaf ca. 10.000 v.C. in de Vruchtbare Halve Maan (Midden-Oosten); onafhankelijk daarvan ontstond landbouw ook in China, Mexico en Nieuw-Guinea.

Gevolgen van landbouw: vaste woonplaatsen, akkers en vee, oogstoverschotten met opslag, bevolkingsgroei, meer bezit en daarmee sociale ongelijkheid.

Nieuwe Steentijd in Nederland (ca. 5300-2000 v.C.): vroege boeren in Limburg, later de trechterbekercultuur met hunebedden in Drenthe.

Hunebedden (ca. 3500-3000 v.C.) zijn collectieve graven van grote zwerfkeien; ze wijzen op vaste bewoning, geloof in een hiernamaals en samenwerking.

Na de laatste ijstijd steeg de zeespiegel: Doggerland verdween en er ontstonden veen- en kustgebieden; Nederland kreeg daardoor zijn huidige vorm.

Neolithicum betekent Nieuwe Steentijd; de overgang naar landbouw was geen omslag in één generatie maar een proces van vele eeuwen.

De Griekse wereld bestond uit honderden poleis (stadstaten) met eigen bestuur, wetten en leger; Athene had vanaf ca. 508 v.C. een democratie.

In de Atheense democratie stemden alleen vrije mannelijke burgers; vrouwen, slaven en vreemdelingen waren uitgesloten, ongeveer 10-15% van de bevolking had inspraak.

Sparta was een oligarchie met twee koningen en een raad van oudsten; de opvoeding van jongens stond volledig in dienst van het leger.

Perzische Oorlogen 490-479 v.C. (Marathon, Thermopylae, Salamis); Peloponnesische Oorlog 431-404 v.C. tussen Athene en Sparta.

Alexander de Grote (356-323 v.C.) veroverde een rijk tot in India; hellenisme is de verspreiding van Griekse taal en cultuur over het Midden-Oosten.

Rome: koninkrijk tot 509 v.C., republiek met senaat en consuls, keizerrijk vanaf 27 v.C. met Augustus; in 476 n.C. eindigde het West-Romeinse Rijk.

Romanisering: overname van Latijn, Romeins recht, steden met forum en badhuis, wegen en goden; in het oostelijk deel bleef Grieks de voertaal.

Limes in Nederland langs de Rijn met forten en wachttorens bij onder meer Nijmegen, Utrecht en Alphen; de rivier was grens én handelsroute.

Christendom: vervolgd tot het Edict van Milaan (313), staatsgodsdienst vanaf 380; het jodendom bleef als oudere monotheïstische godsdienst bestaan.

Tijdvak 4 (500-1000): einde van het West-Romeinse Rijk, volksverhuizingen en vorming van Frankische en andere Germaanse rijken.

Het christendom verspreidde zich via kloosters en missionarissen; Willibrord werkte vanuit Utrecht en Bonifatius in Friesland, waar hij in 754 werd vermoord.

Karel de Grote (768-814) breidde het Frankische rijk uit, liet veroverde gebieden kerstenen en werd in 800 door de paus tot keizer gekroond.

Karolingische renaissance: hof- en kloosterscholen, een uniform schrift (Karolingische minuskel) en het kopiëren van klassieke teksten.

Verdrag van Verdun (843): verdeling van het rijk van Karel de Grote in West-Francië, Midden-Francië en Oost-Francië.

Leenstelsel: de vorst geeft land in leen aan een edele in ruil voor trouw en krijgsdienst; leenmannen gaven het leen door aan hun zoon.

Hofstelsel: een heer met domeinland en horige boeren die herendiensten en een deel van de oogst afstonden; horigen waren gebonden maar geen slaven.

Invallen van Vikingen, Magyaren en Saracenen in de 9e en 10e eeuw leidden tot versterkte burchten en meer macht voor lokale heren.

De islam ontstond ca. 610 in Arabië en verbreidde zich snel tot Spanje (711); de Slag bij Poitiers (732) stuitte de opmars in Frankrijk.

Tijdvak 5 (1000-1500): bevolkingsgroei, ontginningen, hogere landbouwopbrengsten en opbloei van steden en handel.

Landbouwtechniek: drieslagstelsel, zwaardere ploeg en paarden met een haam zorgden voor meer voedsel per hectare en dus meer mensen.

Stadsrechten gaven een stad eigen rechtspraak, marktrecht, tol en het recht een muur te bouwen; poorters waren persoonlijk vrij: 'stadslucht maakt vrij'.

Gilden reguleerden prijs, kwaliteit en opleiding binnen een ambacht; de loopbaan was leerling, dan gezel, dan meester.

Hanze: handelsverbond van steden rond Oostzee en Noordzee met kantoren in Brugge, Bergen en Novgorod; handel in graan, hout, vis, bier en bont.

Kruistochten vanaf 1096 hadden godsdienstige motieven én motieven van macht, grond en handel; gevolg was contact met Arabische wetenschap en nieuwe producten.

Centralisatie: vorsten breidden hun macht uit met ambtenaren, belastingen, centraal recht en een staand leger; Statenvergaderingen moesten instemmen met belastingen.

Zwarte Dood 1347-1351: ongeveer een derde van de Europese bevolking stierf; arbeidstekort leidde tot hogere lonen en spanning tussen adel en boeren.

Renaissance en humanisme vanaf ca. 1400 in Italië: terug naar klassieke bronnen met de mens centraal; de drukpers met losse letters (Gutenberg, ca. 1450) verspreidde ideeën snel.

Tijdvak 6 (1500-1600): ontdekkingsreizen, overzeese expansie, renaissance en reformatie lopen in deze periode door elkaar.

Zeeroutes: Vasco da Gama bereikt India (1498), Columbus bereikt Amerika (1492), Magellaan en Elcano varen de wereld rond (1519-1522).

Motieven voor ontdekkingsreizen: specerijen en goud, verspreiding van het christendom, roem, en een zeeweg naar Azië zoeken na de val van Constantinopel (1453).

Gevolgen overzee: verovering van de Azteken (Cortés, 1521) en Inca's (Pizarro, 1533), encomienda, dwangarbeid en slavenhandel; Europese ziektes doodden grote delen van de inheemse bevolking.

Reformatie: Luther publiceert in 1517 zijn 95 stellingen, Calvijn werkt in Genève, Hendrik VIII maakt in 1534 de Engelse kerk los van Rome.

Contra-Reformatie: het Concilie van Trente (1545-1563) hervormt de katholieke kerk en bestrijdt het protestantisme; jezuïeten worden een onderwijsorde.

Godsdienstvrede van Augsburg (1555): elke vorst bepaalt de godsdienst van zijn gebied (cuius regio, eius religio).

Nederlandse Opstand: Beeldenstorm 1566, Tachtigjarige Oorlog vanaf 1568, Unie van Utrecht 1579 en Plakkaat van Verlatinghe 1581.

Renaissance in de Nederlanden: humanisme van Erasmus, aandacht voor klassieke teksten en nieuwe technieken als perspectief en anatomie in de schilderkunst.

Tijdvak 7 (1600-1700): wereldeconomie met Azië en Amerika, absolutisme in Frankrijk en de wetenschappelijke revolutie.

VOC (1602) had het alleenrecht op handel in Azië en mocht oorlog voeren, verdragen sluiten en rechtspreken; de WIC (1621) richtte zich op Atlantische handel, kaapvaart en slavenhandel.

Republiek: zeven gewesten met eigen Staten; de Staten-Generaal beslist over oorlog en verdragen; stadhouder en raadpensionaris zijn de belangrijkste functionarissen.

Vrede van Münster (1648): Spanje erkent de Republiek; einde van de Tachtigjarige Oorlog en onderdeel van de Vrede van Westfalen.

Amsterdam als stapelmarkt en financieel centrum: Wisselbank (1609), Beurs en aandelenhandel van de VOC.

Wetenschappelijke revolutie: Copernicus en Galilei (heliocentrisch wereldbeeld), Newton (zwaartekracht, 1687), Descartes (rede en twijfel); nieuwe instrumenten als telescoop en microscoop.

Absolutisme: Lodewijk XIV regeert zonder Staten-Generaal, bouwt Versailles en trekt in 1685 het Edict van Nantes in, waardoor hugenoten vertrekken.

Engeland: executie van Karel I (1649), Glorious Revolution (1688) en Bill of Rights (1689) leiden tot een constitutionele monarchie met een machtig parlement.

Rampjaar 1672: de Republiek wordt aangevallen door Frankrijk, Engeland, Munster en Keulen; stadhouder Willem III krijgt meer macht.

Tijdvak 8 (1700-1800): Verlichting, democratische revoluties, debat over slavernij en het einde van de standenmaatschappij in Frankrijk.

Verlichtingsdenkers: Locke (natuurrechten), Montesquieu (trias politica), Rousseau (volkssoevereiniteit en contrat social), Voltaire (rede en godsdienstvrijheid).

Amerikaanse revolutie: Boston Tea Party (1773), Declaration of Independence (1776) en de grondwet van 1787 met scheiding der machten.

Franse Revolutie: Staten-Generaal bijeen in 1789, bestorming van de Bastille op 14 juli 1789, Verklaring van de rechten van de mens, executie van de koning in 1793, Terreur 1793-1794.

Napoleon: staatsgreep 1799, keizer in 1804, Code Civil met gelijkheid voor de wet en bescherming van eigendom, Continental Stelsel, nederlaag in Rusland 1812, Waterloo 1815.

Bataafse Revolutie 1795: einde van de Republiek en stichting van de Bataafse Republiek; in 1798 de eerste grondwet met een eenheidsstaat, in 1806 het Koninkrijk Holland.

Slavernij: Frankrijk schaft af in 1794 maar voert het in 1802 opnieuw in; het abolitionisme wordt in de 19e eeuw een brede beweging.

Verlichting en mode: pruiken, salons en de Encyclopédie van Diderot en d'Alembert (1751-1772) verspreidden kennis buiten de kerk om.

Tijdvak 9 (1800-1900): industrialisatie, grondwetsherziening, sociale kwestie, verzuiling en modern imperialisme.

Industriële Revolutie: begon ca. 1750 in Engeland met textiel en de stoommachine (Watt); in Nederland kwam de industrialisatie pas goed op gang vanaf ca. 1860-1870.

Gevolgen van industrialisatie: urbanisatie, fabrieksarbeid, kinderarbeid, lage lonen en slechte huisvesting; reactie kwam in vakbonden en de socialistische beweging.

Grondwet 1848 (Thorbecke): ministeriële verantwoordelijkheid, vrijheid van drukpers en vereniging, censuskiesrecht; de monarch wordt constitutioneel.

Sociale wetten: Kinderwetje van Van Houten (1874), Arbeidswet (1889), Ongevallenwet (1901); kinderarbeid werd in 1901 volledig verboden.

Verzuiling: katholieken, protestanten, liberalen en socialisten met eigen scholen, kranten, omroepen en vakbonden; de schoolstrijd leidde in 1889 tot subsidie voor bijzonder onderwijs.

Kolonialisme: Cultuurstelsel in Nederlands-Indië (1830-1870) en ethische politiek vanaf 1901; afschaffing van de slavernij in de Nederlandse koloniën op 1 juli 1863.

Modern imperialisme: Europese mogendheden verdelen Afrika; de Conferentie van Berlijn (1884-1885) legt regels vast voor die verdeling.

Nationalisme: eenwording van Italië (1861) en Duitsland (1871); in Oost-Europa spanningen tussen volkeren binnen de grote rijken.

Tijdvak 10 (1900-1950): twee wereldoorlogen, totalitaire ideologieën, economische crisis en genocide.

Aanleiding van de Eerste Wereldoorlog: de moord op kroonprins Franz Ferdinand op 28 juni 1914; bondgenootschappen sleurden grote mogendheden mee.

Eerste Wereldoorlog 1914-1918: loopgravenoorlog en nieuwe wapens als gifgas, tanks en vliegtuigen, ca. 9 miljoen doden; het Verdrag van Versailles volgde in 1919.

Nederland bleef neutraal maar mobiliseerde; er kwamen vluchtelingenkampen in onder meer Amersfoort en Alkmaar, plus schaarste en distributie.

Russische Revolutie 1917 leidde tot de communistische USSR (1922) onder Lenin; Stalin voerde later een planeconomie en terreur door.

Interbellum: Beurskrach 1929, massale werkloosheid, opkomst van fascisme en nationaalsocialisme; Hitler werd in januari 1933 rijkskanselier.

Tweede Wereldoorlog: inval in Polen op 1 september 1939, bezetting van Nederland op 10 mei 1940, D-day op 6 juni 1944, capitulatie van Duitsland op 8 mei 1945 en van Japan op 2 september 1945.

Shoah: ca. zes miljoen Joden vermoord, naast Roma, Sinti, homoseksuelen en anderen; doorgangskamp Westerbork en vernietigingskampen zoals Auschwitz.

Verzet en collaboratie: onder meer de Februaristaking (1941), onderduikers en illegale pers; na 1945 zuivering, Neurenberg-processen en oprichting van de Verenigde Naties.

Tijdvak 11 (1950-heden): Koude Oorlog, Europese integratie, dekolonisatie, multiculturele samenleving en digitalisering.

Koude Oorlog (1945-1991): NAVO (1949) tegenover het Warschaupact (1955), Cubacrisis 1962, wapenwedloop en afschrikking met kernwapens.

Dekolonisatie: Indonesië roept op 17 augustus 1945 de onafhankelijkheid uit, de soevereiniteitsoverdracht volgt in 1949; Suriname wordt onafhankelijk in 1975.

Wederopbouw en consumptie: Marshallplan (1948), groeiende welvaart, de eerste Nederlandse televisie-uitzending in 1951 en brede invoering van tv in de jaren zestig.

Europese integratie: EGKS (1951), EEG (Verdrag van Rome 1957), Europese Unie (Verdrag van Maastricht 1993) en de euro als chartaal geld in 2002.

Samenleving: ontzuiling, ontkerkelijking, individualisering en jongerencultuur vanaf de jaren zestig, plus emancipatie van vrouwen en minderheden.

Migratie: Molukkers (1951), gastarbeiders vanaf de jaren zestig, Surinamers na 1975 en vluchtelingen; debat over integratie en de multiculturele samenleving.

Digitalisering: computer en internet, het wereldwijde web (1989-1991), mobiele telefonie en sociale media veranderen werk, communicatie en nieuwsvoorziening.

De val van de Berlijnse Muur (1989) en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie (1991) beëindigen de Koude Oorlog; 9/11 (2001) en de klimaatakkoorden van Kyoto (1997) en Parijs (2015) zijn nieuwe wereldwijde thema's.