VMBO KB Geschiedenis key terms

Alles wat informatie geeft over het verleden: een tekst, voorwerp, gebouw, foto of verhaal. Historici verdelen bronnen in geschreven en ongeschreven en in primaire en secundaire bronnen.

Bron die tegelijk met de gebeurtenis is gemaakt, bijvoorbeeld een brief uit 1942 over de bezetting. Zo'n bron staat dicht bij wat er gebeurde, maar de maker kan partijdig zijn.

Het verschijnsel dat iemand vanuit zijn eigen tijd, plaats, groep en opvoeding kijkt en daardoor gebeurtenissen anders beoordeelt dan iemand met een andere achtergrond.

De volgorde van gebeurtenissen in de tijd, van vroeger naar later. Je oefent dit met jaartallen, eeuwen, perioden en de tien tijdvakken die het Nederlandse geschiedenisonderwijs gebruikt.

Een oorzaak is wat een gebeurtenis laat beginnen; een gevolg is wat daarna verandert. Oorzaken kunnen direct werken of pas later, en kunnen economisch, politiek, sociaal of cultureel zijn.

Mensen die leefden van jacht, visserij en het verzamelen van eetbare planten. Ze trokken rond en hadden weinig bezit, omdat ze hun voedsel per seizoen in de natuur moesten zoeken.

De overgang van jagen en verzamelen naar akkerbouw en veeteelt, ongeveer vanaf 10.000 v.C. in het Midden-Oosten. Mensen gingen op één plek wonen en konden voedsel opslaan.

De periode waarover geen geschreven bronnen bestaan. We kennen die tijd uit opgravingen, werktuigen, botresten en grotschilderingen; in Nederland eindigt de prehistorie ongeveer bij het begin van onze jaartelling.

Een zelfstandige Griekse stad met het omliggende land. Elke polis had eigen wetten, bestuur, goden en vaak een eigen leger; Athene en Sparta zijn bekende voorbeelden.

Bestuursvorm in Athene waarbij vrije mannelijke burgers in de volksvergadering stemden over wetten en oorlog. Vrouwen, slaven en buitenlanders mochten niet meebeslissen.

De grens van het Romeinse Rijk, in Nederland gevormd door de Rijn. Langs die grens stonden wachttorens, forten en wegen, met legioenen die de grens verdedigden.

Het overnemen van Romeinse taal, gewoonten, goden, kleding en wetten door volken die door Rome waren veroverd, bijvoorbeeld in Gallië en in de gebieden langs de Rijn.

Stelsel waarin een koning grond en macht leent aan leenmannen. Zij beloven hem trouw en militaire steun; de leenmannen geven op hun beurt stukken land aan lagere ridders.

Economisch systeem van een domein: het land van de heer, het herengoede, wordt bewerkt door horige boeren die daarvoor een eigen stukje grond mogen gebruiken en bescherming krijgen.

Boer die gebonden was aan het land van een heer. Hij mocht niet vertrekken, moest herendiensten doen en pacht betalen, maar was geen eigendom zoals een slaaf.

Gewapende tocht van christelijke ridders tussen de elfde en dertiende eeuw om heilige plaatsen in het Midden-Oosten te veroveren. Gevolg was meer handel en contact met de Arabische wereld.

Vereniging van ambachtslieden met hetzelfde beroep in één stad. Het gilde controleert de kwaliteit, bepaalt prijzen en leidt leerlingen op tot gezel en uiteindelijk meester.

Culturele beweging vanaf de veertiende eeuw waarin mensen de klassieke oudheid navolgden en de mens centraal stelden. Kunstenaars en geleerden gebruikten nieuwe technieken en keken kritischer naar de wereld.

De breuk in de kerk vanaf 1517, toen Luther kritiek uitte op de paus en de katholieke leer. Er ontstonden protestantse kerken en jaren van godsdienstoorlog in Europa.

Zeereis in de vijftiende en zestiende eeuw om nieuwe handelsroutes en gebieden te vinden, zoals de reizen van Columbus en Vasco da Gama. Gevolg: wereldhandel, koloniën en de verspreiding van ziektes.

Handelsroute tussen Europa, Afrika en Amerika: Europese goederen naar Afrika, tot slaaf gemaakte Afrikanen naar Amerika, en koloniale producten zoals suiker en katoen terug naar Europa.

Staat vanaf 1588 waarin zeven gewesten samenwerkten, elk met eigen bestuur en wetten. De Staten-Generaal namen gezamenlijke besluiten en de stadhouder leidde het leger.

Verenigde Oostindische Compagnie, opgericht in 1602. De Staten-Generaal gaven het bedrijf handelsmonopolie en oorlogsrecht in Azië; het was de eerste beursgenoteerde onderneming ter wereld.

Bestuursvorm waarin de koning alle macht heeft en zich alleen aan God verantwoordt. Lodewijk de Veertiende riep het parlement niet bijeen en liet Frankrijk vanuit Versailles besturen.

Denkstroming in de achttiende eeuw die met verstand en wetenschap de samenleving wilde verbeteren. Verlichte denkers hadden kritiek op godsdienstige macht en op ongelijkheid tussen mensen.

Omwenteling in Frankrijk vanaf 1789. De koning werd afgezet, de standenmaatschappij afgeschaft en de leuzen vrijheid, gelijkheid en broederschap kregen politieke betekenis; veel Europese vorsten raakten in oorlog.

Wet die de rechten van burgers vastlegt en de macht van koning en overheid begrenst. Nederland kreeg in 1814 een grondwet; sinds 1848 zijn er rechtstreekse verkiezingen en is de ministeriële verantwoordelijkheid geregeld.

Overgang vanaf ongeveer 1750 van handwerk naar fabrieksmatige productie met machines en stoomkracht. Gevolgen waren snelle stadsgroei, slechte leef- en werkomstandigheden en later vakbonden en sociale wetten.

Het vraagstuk van armoede en erbarmelijke werkomstandigheden van arbeiders in de negentiende eeuw. Het leidde tot kinderwetten, vakbonden, stakingen en uiteindelijk sociale wetgeving.

Politiek van Europese landen in de late negentiende eeuw om overzeese gebieden te veroveren en te besturen, voor grondstoffen, afzetmarkten en nationaal aanzien. Rond 1900 was Afrika verdeeld.

Beweging die streed voor afschaffing van de slavernij, onder meer met christelijke en verlichte argumenten. In Suriname en op de Antillen werd de slavernij op 1 juli 1863 wettelijk afgeschaft.

Bestuursvorm waarin één partij of leider het hele leven beheerst, met censuur, propaganda, een geheime politie en geen echte oppositie. Nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie onder Stalin zijn voorbeelden.

De systematische vervolging en moord op ongeveer zes miljoen Joden door nazi-Duitsland en zijn medewerkers tussen 1941 en 1945, in vernietigingskampen en door massale fusillades in Oost-Europa.

Periode 1940-1945 waarin Duitsland Nederland bestuurde via een rijkscommissaris en de NSB meewerkte. Joden, verzetsmensen en dwangarbeiders werden vervolgd; veel Nederlanders pasten zich aan of gingen in verzet.

Machtstrijd zonder directe oorlog tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie na 1945, met wapenwedloop, spionage en bondgenootschappen in Oost- en West-Europa. De Berlijnse Muur was een symbool van de deling.

Systeem waarin de overheid burgers beschermt tegen ziektekosten, werkloosheid en ouderdom met uitkeringen, verzekeringen en voorzieningen. In Nederland werd dit na 1945 sterk uitgebouwd.

Samenwerking van Europese staten die begon met de EEG in 1957 en uitgroeide tot de Europese Unie, met vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal en een gekozen Europees Parlement.

Het afbrokkelen van de indeling van Nederland in katholieke, protestantse en socialistische groepen na 1960, door welvaart, televisie en secularisatie; kranten, scholen en omroepen werden minder strikt gescheiden.

Het steeds sterker met elkaar verbonden raken van landen op het gebied van handel, informatie, cultuur en migratie, vooral na 1990 door internet, containerschepen en vrijhandelsafspraken.