Wiens verhaal telt? De reis van 'De Hoop' in 1598
Museum De Haven in een Noord-Hollandse havenstad maakt een tentoonstelling over de reis van het schip 'De Hoop' in 1598. De conservator heeft twee bronnen.
Bron 1 is het scheepsjournaal van schipper Claes Jansz., dagelijks bijgehouden tijdens de reis. Hij schrijft over storm, muiterij, 23 bemanningsleden van wie er 9 stierven, en een lading peper die 'matig' was.
Bron 2 is een pamflet uit 1599, gedrukt in opdracht van de rederij die de reis betaalde. Daarin staat: 'De reis verliep zeer voorspoedig en bracht rijke specerijen.' Het pamflet meldt ook dat beleggers zich kunnen inschrijven voor een nieuwe reis.
De conservator wil op het tekstbord zetten: 'In 1599 leverde deze reis 40.000 gulden winst op.' Een vrijwilliger vraagt zich af of dat wel kan.
Daarnaast debatteert het museum over de vraag of de reis 'een ontdekking' genoemd mag worden, want de bemanning kwam aan op kusten die al eeuwen bewoond waren.
1. Leg uit waarom het journaal en het pamflet zo verschillend klinken. Gebruik in je antwoord het doel van de maker en de standplaatsgebondenheid.
Read the worked answer
Beide bronnen gaan over dezelfde reis, maar de makers staan op een andere plek en willen iets anders bereiken.
De schipper houdt dagelijks een journaal bij, voor de administratie van de reis. Hij moet weten hoeveel man er nog zijn, wat er geladen is en wat er misging. Zijn belang is een bruikbaar verslag, niet een mooi verhaal. Daardoor noemt hij storm, muiterij en 9 doden.
De rederij laat in 1599 een pamflet drukken om beleggers te trekken voor een nieuwe reis. Wie geld wil ophalen, benadrukt winst en succes. 'Zeer voorspoedig' is dan een keuze: de rederij liegt niet per se over de specerijen, maar laat de doden en de muiterij gewoon weg. Dat is standplaatsgebondenheid: dezelfde feiten, een andere plek in het geheel, een ander publiek en een ander doel.
Daarom kun je niet zeggen dat één van de twee 'de waarheid' is. Het journaal is betrouwbaar voor wat er aan boord gebeurde, het pamflet vooral voor hoe de rederij de reis wilde verkopen.
2. Mag het museum op het bord zetten: 'In 1599 leverde deze reis 40.000 gulden winst op'? Beargumenteer met beide bronnen.
Read the worked answer
Nee, dat mag niet met deze twee bronnen. Het journaal noemt alleen een 'matige' lading peper en zegt niets over geld. Het pamflet noemt 'rijke specerijen', maar is een reclametekst van de rederij, die belang heeft bij hoge verwachtingen bij beleggers. Bovendien gaat het pamflet over het werven van geld voor een nieuwe reis; een bedrag van 40.000 gulden staat er niet in en is dus door niemand onderbouwd.
Winst bereken je uit wat de reis kostte (schip, proviand, lonen) en wat de lading opbracht, inclusief verliezen zoals een beschadigd schip en 9 overleden bemanningsleden. Voor zo'n berekening heb je de rekeningen van de rederij, koopcontracten of notariële akten nodig. Die heeft de conservator niet.
Wat wel kan: 'Volgens de rederij bracht de reis rijke specerijen; over de winst is niets bekend.' Of het getal helemaal weglaten. Juist in een museum moet een getal herleidbaar zijn naar een bron, anders wordt een vermoeden een feit.
3. Het museum noemt de reis 'een ontdekking'. Beargumenteer of dat een goede naam is, gelet op wat de bemanning deed en op de kusten waar ze aankwamen.
Read the worked answer
'Ontdekking' is hier een standplaatsgebonden woord. Voor de rederij en het publiek in de Republiek was de route nieuw en spannend, en zo werd de reis ook verkocht. Maar de kusten waar de bemanning aankwam waren al eeuwen bewoond en er werd al lang handel gedreven; ook andere Europeanen, zoals de Portugezen, hadden er al handelsposten. Zelfs 'de eerste' klopt dus niet zonder uitleg.
Bovendien zegt het woord niet wat de bemanning feitelijk deed: ze kwam voor peper en specerijen, dus het was een handelsreis. Het gevolg voor de bewoners was niet dat ze 'ontdekt' werden, maar dat er nieuwe handelaren kwamen met eigen regels, prijzen en soms geweld.
Een betere titel is bijvoorbeeld: 'De eerste tocht van deze rederij naar de specerij-eilanden, 1598-1599'. In de toelichting kan staan dat het hier om een Nederlands perspectief gaat. Zo leert de bezoeker dat de naam van een gebeurtenis zelf een keuze is, en dat je altijd moet vragen: wie noemt het zo, en wie niet?