Het reglement van textielfabriek 'De Volharding'
De gemeente Enschede krijgt in 1878 een brief van een schoolopziener. Hij schrijft dat in textielfabriek 'De Volharding' nog steeds 40 kinderen werken.
Het fabrieksreglement van 1876 zegt: 'Kinderen beneden de twaalf jaar worden niet toegelaten. De werkdag duurt van 6 uur 's ochtends tot 7 uur 's avonds, met één uur pauze. Een kind verdient 3 cent per uur, een volwassen wever 12 cent.'
De fabrikant schrijft in zijn memoires (1901): 'Wij zorgden goed voor onze mensen; velen waren ons dankbaar.'
De leerling Mert moet voor geschiedenis uitleggen of het Kinderwetje van Van Houten (1874) hier werd nageleefd en waarom er pas in 1889 een wet met echte inspecteurs kwam. Hij vindt ook een advertentie uit 1877 waarin het bedrijf 'nette arbeiders' zoekt en 'goede huisvesting' belooft.
Merts nichtje zegt: 'Dus de fabrikant was gewoon een slechte man.'
1. Beredeneer of het Kinderwetje van Van Houten (1874) in deze fabriek werd nageleefd. Noem twee aanwijzingen uit de bronnen en één ding dat je niet weet.
Read the worked answer
De wet verbood fabrieksarbeid voor kinderen onder de twaalf jaar. Het reglement van 1876 noemt precies die grens: op papier lijkt het bedrijf dus te voldoen.
De 40 kinderen uit de brief van 1878 zijn daarmee nog geen bewijs van overtreding. Het kunnen twaalf-, dertien- of veertienjarigen zijn, en werken boven de twaalf was gewoon toegestaan. Ook de werkdag van 6 tot 19 uur met één uur pauze was voor die leeftijd niet verboden.
Wat je niet weet, is hoe oud de kinderen echt waren. In 1878 was er geen geboortebewijs dat de fabrikant hoefde te vragen, en de wet gold alleen in fabrieken en werkplaatsen, niet voor werk in de landbouw of in het huishouden. Er waren ook nog geen inspecteurs, dus niemand controleerde of het reglement werd toegepast. Regels op papier zijn geen praktijk.
Conclusie: met deze bronnen kun je niet aantonen dat de wet werd overtreden, maar ook niet dat alles in orde was. Je hebt loonboeken, het bevolkingsregister en verklaringen van arbeiders nodig om verder te komen.
2. Merts nichtje zegt: 'Dus de fabrikant was gewoon een slechte man.' Geef met de bronnen en met standplaatsgebondenheid een beter oordeel.
Read the worked answer
Dat oordeel is te snel en een beetje oneerlijk tegenover het verleden. De memoires uit 1901 zijn achteraf geschreven, door de fabrikant zelf, om zijn naam te verdedigen: bruikbaar voor hoe hij over zichzelf dacht, niet als bewijs dat het personeel het goed had. De advertentie uit 1877 is bedoeld om arbeiders te werven en belooft huisvesting; ook dat is een belang, geen controleerbaar feit.
Tegelijk moet je hem niet vrijpleiten. Een werkdag van elf uur en 3 cent per uur voor een kind zijn keuzes die hij maakte, ook al waren ze wettelijk toegestaan.
Belangrijker is de standplaatsgebondenheid van het nichtje zelf: zij kijkt met de normen van nu naar 1878. Toen golden andere regels en deden concurrenten hetzelfde; wie als enige zijn kinderen naar huis stuurde, verloor opdrachten. Beter oordeel: hij deed wat de wet en de markt toestonden, en dat maakt vooral het systeem problematisch. Of hij persoonlijk 'slecht' was, kun je met één advertentie en één memoir niet beslissen.
3. Leg uit waarom er pas in 1889 een wet met echte inspecteurs kwam. Noem een oorzaak en een gevolg.
Read the worked answer
De wet van 1874 verbood kinderarbeid onder de twaalf, maar er was geen toezicht. Daardoor kon de wet een dode letter blijven: niemand kwam kijken, dus een reglement in de fabriek was genoeg. Veel liberalen vonden bovendien dat de overheid zich niet met de economie moest bemoeien; de staat moest alleen orde en veiligheid regelen.
Oorzaken van de verandering: schoolopzieners en artsen schreven rapporten over uitgeputte kinderen, kranten namen die verhalen over, en vakbonden en hervormers bleven druk uitoefenen. Ook fabrikanten zagen op den duur dat ongezonde, ongeletterde kinderen later slechte arbeiders werden.
Gevolg: in 1889 kwam de Arbeidswet, met rijksinspecteurs die fabrieken echt mochten controleren, een maximum aan de werkdag en regels voor vrouwen- en kinderarbeid. In 1900 volgde de Leerplichtwet, waardoor kinderen naar school moesten in plaats van naar de fabriek.
De les van dit dossier: een wet zonder handhaving verandert weinig. Let dus bij oorzaak en gevolg niet alleen op de wet zelf, maar ook op wie er controleert.