Zestig jaar De Regenboog: foto, krant en oma Riet
Basisschool De Regenboog in Zaandam bestaat in 2023 zestig jaar. Een commissie van leerlingen maakt een tijdlijn en heeft drie bronnen.
Bron 1 is een klassenfoto uit 1964: 38 leerlingen, allemaal meisjes in een schort, een meester met een bril. Er staat geen enkele machine of apparaat op de foto.
Bron 2 is het verslag van de oudervereniging uit 1986 over de aanschaf van 'het eerste computerlokaal' met 12 computers. Een krantenbericht uit dezelfde maand spreekt van 8 computers.
Bron 3 is een interview uit 2023 met oma Riet (78), die van 1960 tot 1964 op school zat. Zij vertelt: 'Wij hadden thuis geen televisie, we luisterden naar de radio. De meester kon streng zijn en sloeg weleens met een liniaal.'
De commissie wil bij de foto schrijven: 'Vroeger was er geen techniek op school.' Een docent vraagt of dat bijschrift wel klopt en of oma Riet een betrouwbare bron is.
1. Is oma Riet een betrouwbare bron? Leg uit voor welke vragen je haar verhaal wel kunt gebruiken en voor welke vragen niet.
Read the worked answer
Haar verhaal is een mondelinge bron: iemand vertelt zestig jaar later over haar jeugd. Dat maakt het bruikbaar, maar niet voor alles.
Ze was kind in die jaren, dus ze zag de school vanuit de banken, niet vanuit het bestuur. Herinneringen aan jaartallen, aantallen en regels vervagen; wat blijft, is de beleving: geen televisie thuis, radio, een strenge meester. Het verhaal over de liniaal kan waar zijn, maar is met de foto niet te controleren. Ook de vraag van de interviewer kan haar sturen: vraag je 'was de meester streng?', dan krijg je eerder een verhaal over strengheid.
Daarom: bruikbaar voor vragen over hoe kinderen de school ervoeren, wat er thuis aan techniek was en hoe de sfeer was. Niet bruikbaar als enige bewijs voor aantallen, data of schoolbeleid.
Je maakt haar betrouwbaarder door haar verhaal te vergelijken met bron 1 (een foto uit dezelfde tijd) en met het schoolarchief, en door neutrale vragen te stellen in plaats van suggestieve.
2. Klopt het bijschrift 'Vroeger was er geen techniek op school'? Beargumenteer met de foto en met je kennis van 1964.
Read the worked answer
Nee, dat bijschrift is te sterk en zelfs een beetje misleidend. De foto laat zien dat er geen computers of schermen in het lokaal staan, maar 'geen techniek' is iets anders dan 'geen computer'. In 1964 had een school elektrisch licht, een schoolbord, een kachel of radiator, een telefoon in de gang, en kinderen kwamen met de fiets. Ook de radio die oma Riet noemt, is techniek.
Bovendien geldt: wat niet op de foto staat, is daarmee niet bewezen afwezig. De foto toont één lokaal op één moment.
Beter bijschrift: 'Op deze foto uit 1964 zie je geen computers of schermen. Die kwamen pas in 1986, met het eerste computerlokaal.' Dat is precies, het is controleerbaar met bron 2, en het laat echte verandering zien zonder te overdrijven. Zo voorkom je een anachronisme: het verleden beoordelen met apparaten die toen nog niet bestonden.
3. De notulen spreken van 12 computers, de krant van 8. Hoe moet de commissie dit oplossen? Beargumenteer welke bron je waarvoor gebruikt en wat je in de tijdlijn zet.
Read the worked answer
De commissie moet hier niet meteen één bron kiezen, maar vragen waarom de getallen verschillen. De notulen zijn een verslag van de school zelf, geschreven om vast te leggen wat er is aangeschaft; een school laat graag zien dat het gelukt is, dus 12 kan het aantal gekochte machines zijn. De krant schrijft in dezelfde maand, waarschijnlijk op basis van een gesprek, en kan het hebben over 8 computers die op dat moment werkten. Ook mogelijk: 12 in het gebouw en 8 in het lokaal.
Beide bronnen zijn dus secundair voor dit detail en elk heeft een eigen doel en maker. De oplossing is een derde bron zoeken: de factuur van de leverancier, het onderhoudscontract of het schoolarchief. Tot die tijd zet de commissie beide getallen neer met uitleg: 'Volgens de notulen 12, volgens de krant 8'.
De les voor de tijdlijn: bij tegenspraak tussen bronnen kies je niet op gevoel, maar kijk je naar doel, moment en maker, en zoek je aanvulling. Zo wordt het verschil zelf een leerzaam feit.