HAVO Maatschappijwetenschappen cheat sheet

Socialisatie is het proces waarbij een individu waarden, normen, kennis en vaardigheden verwerft die nodig zijn om in een samenleving te functioneren; primaire socialisatie vindt plaats in het gezin, secundaire socialisatie via school, werk, media en vrienden.

Socialisatietheorieën: nature (aanleg en erfelijkheid), nurture (opvoeding en omgeving) en de interactie tussen beide; Mead onderscheidt de significante ander (rolmodel) en de gegeneraliseerde ander (het algemene verwachtingspatroon van de samenleving).

Identiteit kent een persoonlijke dimensie (wie ben ik, eigen kenmerken) en een sociale dimensie (identiteit die anderen aan je toekennen); rolidentiteit, groepsidentiteit en zelfbeeld kunnen met elkaar botsen (rolconflict).

Cultuur = gedeelde waarden, normen, symbolen, rituelen en artefacten; waarden zijn wenselijke doelen (idealiter), normen zijn concrete gedragsregels die uit waarden voortkomen; sancties zijn positief (beloning) of negatief (straf).

Cultuurelementen: materiële cultuur (voorwerpen, technologie) en immateriële cultuur (ideeën, geloof, taal); etnocentrisme = de eigen cultuur als maatstaf nemen, cultuurrelativisme = een cultuur beoordelen binnen haar eigen context.

Socialisatie kan bewust verlopen (opvoeding, onderwijs, voorlichting) of onbewust (imitatie, rolmodellen, taalgebruik); instituties zoals school en media dragen dominante waarden en normen over en kunnen daardoor socialiseren én selecteren.

Identiteitsvorming is dynamisch: in de adolescentie worden waarden van ouders getoetst aan die van leeftijdsgenoten; het referentiekader (de bril waardoor je waarneemt) verandert mee met nieuwe ervaringen en sociale contacten.

Rol en status: status is de positie in een sociale structuur (toegewezen of verworven), rol is het geheel van verwachtingen bij die status; rolspanning ontstaat als verschillende rollen tegenstrijdige eisen stellen.

Een institutie is een relatief duurzaam patroon van verwachtingen en regels rond een maatschappelijke functie, zoals gezin, onderwijs, recht, politiek, economie en godsdienst; instituties ordenen gedrag en verminderen onzekerheid.

Institutiekenmerken: formele regels (wetten, statuten) versus informele regels (gewoonten, normen); sancties bij overtreding variëren van sociale afkeuring tot juridische straf.

Sociale verandering = verandering in de structuur van de samenleving, in instituties, waarden of gedragspatronen; oorzaken kunnen technologisch, demografisch, economisch, cultureel of politiek zijn.

Ontwikkelingsfasen van de samenleving: jager-verzamelaar, agrarisch, industrieel en postindustrieel (informatie-/dienstensamenleving); elke fase kent eigen productiewijze, arbeidsdeling en gezinsvorm.

Institutionalisering = het proces waarbij losse gedragingen uitgroeien tot vaste, gedeelde en gehandhaafde regels; de-institutionalisering is het afbrokkelen van die vaste patronen, bijvoorbeeld het huwelijk als vanzelfsprekende levensvorm.

Differentiatie en specialisatie: functies die eerst in het gezin lagen (opvoeding, zorg, productie) verschuiven naar gespecialiseerde instituties; dit verhoogt efficiëntie maar kan leiden tot fragmentatie van levenssferen.

Sociale verandering verloopt vaak sneller dan instituties kunnen bijstellen; dit veroorzaakt een institutionele achterstand (culture lag) tussen materiële en immateriële cultuur.

Demografische transitie en verstedelijking zijn klassieke drijvers van institutionele verandering: van grootfamilie naar kerngezin, van informele sociale controle naar formele controle door politie en justitie.

Macht = het vermogen om het gedrag van anderen te beïnvloeden, ook tegen hun wil; gezag (autoriteit) is macht die op aanvaarding of legitimiteit berust; Weber onderscheidt traditioneel, charismatisch en rationeel-legaal gezag.

Machtbronnen: positie/hiërarchie, kennis en informatie, geld en bezit, netwerk en relaties, geweldsmiddelen en morele autoriteit; machtsmiddelen zijn effectief door schaarste en afhankelijkheid.

Democratiekenmerken: vrije en geheime verkiezingen, machtenscheiding (wetgevend, uitvoerend, rechtsprekend), rechtsstaat, persvrijheid, bescherming van minderheden en mogelijkheid tot vreedzame machtswisseling.

Kiesstelsel: evenredige vertegenwoordiging (proportioneel, lage kiesdrempel, coalitievorming) versus districtenstelsel (meerderheidsstelsel, één winnaar per district, neiging tot twee partijen).

Politieke partijen bundelen belangen (aggregatie) en formuleren programmapunten; pressiegroepen en lobby's proberen besluitvorming te beïnvloeden zonder zelf te regeren; media fungeren als vierde macht (agenda-setting, framing).

Politieke participatie kent conventionele vormen (stemmen, lid worden van een partij) en niet-conventionele vormen (petitie, demonstratie, burgerinitiatief); opkomst en representativiteit van deelnemers verschillen naar opleiding en leeftijd.

Politieke socialisatie verklaart stemgedrag: gezin, opleiding, beroep, godsdienst en woonplaats hangen samen met partijvoorkeur; zwevende kiezers en wisselende opkomst maken peilingen onzeker.

Besluitvormingsmodellen: meerderheidsmodel (winner takes all), consensusmodel (polderen, compromis) en bureaucratisch model; in Nederland overheerst overleg tussen coalitiepartners en maatschappelijke organisaties.

Sociale stratificatie = de rangorde van groepen in een samenleving op basis van ongelijk verdeelde schaarse goederen: inkomen en vermogen, opleiding, beroepsprestige en macht.

Sociale klassen naar beroep: hogere klasse (hogere beroepen, veel cultureel en economisch kapitaal), middenklasse (uitvoerende en dienstverlenende beroepen), arbeidersklasse (handarbeid); klassenpositie beïnvloedt levenskansen en leefstijl.

Bourdieu onderscheidt economisch kapitaal (geld, bezit), cultureel kapitaal (opleiding, kennis, smaak) en sociaal kapitaal (netwerken); habitus is het aangeleerde, vanzelfsprekende gedragspatroon dat klassen van elkaar onderscheidt.

Sociale mobiliteit: horizontaal (zelfde niveau, ander beroep) en verticaal (stijgend of dalend); intergenerationele mobiliteit meet de positie van kinderen ten opzichte van ouders; onderwijsexpansie bevordert formele maar niet altijd feitelijke gelijkheid.

Ongelijkheidsoorzaken: erfelijkheid van bezit, ongelijke onderwijskansen (schooladvies, thuismilieu), arbeidsmarktsegmentatie, discriminatie en verschillen in sociaal netwerk.

Gini-coëfficiënt meet inkomensongelijkheid (0 = volledig gelijk, 1 = volledig ongelijk); de Lorenzcurve visualiseert de verdeling; belasting- en uitkeringsstelsel beïnvloeden de secundaire inkomensverdeling.

Absolute armoede (onder bestaansminimum) versus relatieve armoede (achterstand ten opzichte van de gemiddelde levensstandaard in een land); armoede kan structureel (oorzaken in het systeem) of incidenteel (life events) zijn.

Statuscongruentie: iemands posities op verschillende dimensies (beroep, opleiding, inkomen) wijzen dezelfde richting op; incongruentie kan leiden tot statusonzekerheid en spanning.

Sociale cohesie = de samenhang binnen een groep of samenleving, zichtbaar in gedeelde normen, onderling vertrouwen, wederzijdse hulp en bereidheid tot samenwerking.

Durkheim: mechanische solidariteit (kleine, homogene samenleving, gelijken binden elkaar) versus organische solidariteit (moderne samenleving, binding door wederzijdse afhankelijkheid en arbeidsdeling).

Bindingselementen: gedeelde waarden en normen, sociale netwerken, lidmaatschap van verenigingen, bindingsrituelen en het gevoel erbij te horen (sense of belonging).

Sociale controle: informeel (afkeurende blikken, roddel, uitsluiting) en formeel (politie, justitie, toezichthouders); sterke informele controle kan cohesie bevorderen maar ook vrijheid beperken.

Integratie = het proces waarbij nieuwkomers of groepen opgenomen worden in de samenleving; assimilatie (opgaan in de dominante cultuur), segregatie (gescheiden leven), marginalisering (verlies van beide culturen) en integratie (behoud eigen cultuur plus participatie) zijn posities in het acculturatiemodel van Berry.

Structurele integratie verwijst naar deelname aan instituties (arbeidsmarkt, onderwijs, wonen), culturele integratie naar overname van waarden, normen en taal; beide kunnen ongelijk verlopen.

Bonding (binding binnen de eigen groep) en bridging (bruggen naar andere groepen) zijn vormen van sociaal kapitaal; veel bonding kan bridging belemmeren (in- en outgroup-denken).

Anomie (Durkheim, Merton) = verzwakte normatieve binding doordat doelen en middelen niet op elkaar aansluiten; kan leiden tot normvervaging, criminaliteit of terugtrekking.

Pluriforme samenleving = samenleving met meerdere naast elkaar bestaande culturele groepen; ontstaat door migratie, individualisering en globalisering en vraagt om omgang met verschillen.

Migratiemotieven: arbeid (gastarbeiders), gezinshereniging en gezinsvorming, asiel (vluchtelingen), studie en koloniale banden; pushfactoren (weg uit herkomstland) en pullfactoren (aantrekkingskracht bestemmingsland).

Subcultuur = een groep met eigen waarden, normen en symbolen die afwijken van de dominante cultuur maar er niet vijandig tegenover staan; tegencultuur (counterculture) verzet zich actief tegen de dominante cultuur.

Cultuurrelativisme stelt dat culturen alleen binnen hun eigen context te beoordelen zijn; etnocentrisme beoordeelt andere culturen met de eigen maatstaven; mensenrechten fungeren als universeel kader dat grenzen stelt aan relativisme.

Multicultureel model (behoud eigen cultuur, overheidssteun voor minderheden) versus assimilatiemodel (snelle overname dominante cultuur) versus smeltkroesmodel (mengeling); Nederland combineert sinds de jaren negentig elementen van participatie en inburgering.

Vooroordelen zijn attitudes (oordelen zonder feitelijke grondslag), discriminatie is gedrag dat groepen ongelijk behandelt; stereotypen zijn vereenvoudigde beelden van een groep die vooroordelen voeden.

Taal, godsdienst, eetgewoonten en feestdagen zijn zichtbare cultuurelementen; conflicten over deze elementen gaan vaak over botsende waarden (bijv. vrijheid van meningsuiting versus eerbied voor het heilige).

Sociale afstand en etnische hiërarchie beïnvloeden acceptatie; contacttheorie stelt dat gelijkwaardig, persoonlijk contact tussen groepen vooroordelen vermindert, mits er gedeelde doelen en gelijke status zijn.

Modernisering = het geheel van processen waarbij samenlevingen overgaan van traditioneel/agrarisch naar modern/industrieel: rationalisering, bureaucratisering, secularisering, verstedelijking en toenemende wetenschappelijke oriëntatie.

Individualisering = het proces waarbij het individu losser komt van vaste groepsverbanden (gezin, kerk, buurt) en eigen keuzes en verantwoordelijkheden centraal komen te staan; onderscheiden van egoïsme, dat een waardeoordeel is.

Globalisering = toenemende wereldwijde onderlinge afhankelijkheid op economisch, politiek, cultureel en technologisch gebied; gevolgen zijn onder meer internationale arbeidsdeling, migratie, mondiale media en grensoverschrijdende problemen (klimaat, pandemieën).

Culturele globalisering kent drie posities: homogenisering (McDonaldisering, dominantie van één cultuur), heterogenisering (lokale aanpassing en nieuwe mengvormen, glocalisering) en polarisering (versterking van tegenstellingen).

Tijd-ruimtecompressie (Harvey) en netwerksamenleving (Castells) beschrijven hoe transport- en informatietechnologie afstanden verkleinen en sociale verbanden wereldwijd herschikken.

Secularisering kent ontkerkelijking (afname lidmaatschap en bezoek) en ontzuiling (verlies van vaste politieke en maatschappelijke kaders); individualisering en modernisering versterken beide processen.

Risicomaatschappij (Beck): moderne technologie schept nieuwe, mondiale en onzichtbare risico's die niet meer aan één individu of land zijn toe te schrijven; dit vraagt om nieuwe vormen van vertrouwen en bestuur.

Reflexieve modernisering: de samenleving wordt kritisch op de eigen moderniseringsgevolgen en past instituties aan (milieubeleid, privacyregels); verandering is dus niet lineair maar kent terugkoppeling.

Onderzoeksvraag moet eenduidig, afgebakend en onderzoekbaar zijn; deelvragen leiden tot een conclusie die de hoofdvraag beantwoordt; een hypothese is een toetsbare verwachting die uit theorie volgt.

Kwalitatief onderzoek (diepte-interviews, observatie, casestudy) levert betekenissen en mechanismen; kwantitatief onderzoek (enquête, bestaande datasets, experiment) levert getallen en generaliseerbaarheid.

Populatie en steekproef: een representatieve steekproef weerspiegelt de populatie op relevante kenmerken; aselecte trekking verkleint selectieve vertekening (bias), een gemakssteekproef vergroot die.

Betrouwbaarheid = herhaalbaarheid en consistentie van metingen; validiteit = de mate waarin je meet wat je wilt meten; interne validiteit gaat over causaliteit, externe validiteit over generaliseerbaarheid naar andere situaties.

Correlatie is niet hetzelfde als causaliteit; schijnverbanden (confounding) ontstaan door een derde variabele; bij experimenteel onderzoek door randomisatie en controlegroep causaliteit beter onderbouwd.

Operationaliseren = abstracte begrippen meetbaar maken via indicatoren en vragen; een begrip als 'welzijn' vraagt meerdere indicatoren (inkomen, gezondheid, tevredenheid) om validiteit te waarborgen.

Bronanalyse: beoordeel herkomst (auteur, datum, doel, opdrachtgever), aard (primair/secundair, feit/mening), representativiteit en bruikbaarheid voor de vraag; vraagtekens bij belangen van de bron.

Ethische eisen: geïnformeerde toestemming, anonimiteit en vertrouwelijkheid, geen schade aan deelnemers; bij bestaande statistieken let op definitieverschillen en wijzigingen in meetmethoden tussen jaren.

De kernconcepten van het vak zijn: socialisatie, cultuur, identiteit, institutie, sociale verandering, macht, gezag, democratie, sociale ongelijkheid, sociale stratificatie, cohesie, integratie, cultuurverschil, modernisering, globalisering en individualisering.

Sociaalwetenschappelijk redeneren verloopt in stappen: vraagstelling, begripsafbakening, theorie of verklaring, empirische onderbouwing, conclusie en reflectie op beperkingen.

Bij een actualiteit (bijv. woningnood, klimaatprotest, migratie) koppel je een concreet verschijnsel aan een kernconcept, benoem je een mechanisme en geef je een bron of voorbeeld als bewijs.

Micro-, meso- en macroniveau: micro = individu en interactie, meso = organisaties, groepen en instituties, macro = samenleving en mondiale verbanden; een goede analyse verbindt niveaus in plaats van ze te verwarren.

Verklaren versus begrijpen: verklaren zoekt oorzaken en wetmatigheden (nomothetisch, algemeen), begrijpen zoekt betekenissen en motieven (idiografisch, specifiek); beide zijn legitieme sociaalwetenschappelijke doelen.

Waarden en belangen spelen mee in maatschappelijke debatten: onderscheid feitelijke uitspraken (empirisch toetsbaar) van waardeoordelen (normatief) en benoem welke actoren welk belang hebben.

Theorieën als bruikbaar kader: functionalisme (nadruk op evenwicht en functies), conflicttheorie (nadruk op machtsverschillen en belangenstrijd) en symbolisch interactionisme (nadruk op betekenissen in interactie).

Kritische reflectie: benoem tegenargumenten, alternatieve verklaringen en beperkingen van je bronnen; een conclusie is sterker als zij aangeeft onder welke voorwaarden zij geldt.

Socialisatie verloopt via significante anderen (ouders, vrienden) en de gegeneraliseerde ander (algemene normen van de samenleving), aldus Mead.

Primaire socialisatie vindt plaats in het gezin; secundaire socialisatie via school, werk, media en peergroups.

Waarden zijn wenselijke doelen, normen zijn concrete gedragsregels; sancties belonen of bestraffen naleving.

Etnocentrisme beoordeelt andere culturen met eigen maatstaven; cultuurrelativisme beoordeelt een cultuur binnen haar eigen context.

Identiteit heeft een persoonlijke en een sociale dimensie; rolconflict ontstaat bij tegenstrijdige verwachtingen.

Materiële cultuur omvat voorwerpen en technologie; immateriële cultuur omvat waarden, normen, taal en symbolen.

Institutie = duurzaam patroon van regels en verwachtingen rond een maatschappelijke functie, zoals gezin, onderwijs, recht en politiek.

Formele regels zijn vastgelegd (wet, statuut); informele regels berusten op gewoonte en sociale afkeuring.

Institutionalisering maakt gedrag voorspelbaar; de-institutionalisering breekt vaste patronen af, zoals het huwelijk als vanzelfsprekendheid.

Differentiatie verschuift functies van het gezin naar gespecialiseerde instituties (onderwijs, zorg, productie).

Culture lag: materiële veranderingen (technologie) gaan sneller dan immateriële aanpassing (normen, wetten).

Demografische transitie en verstedelijking zijn klassieke drijvers van institutionele verandering.

Macht is het vermogen anderen te beïnvloeden, ook tegen hun wil; gezag is aanvaarde, legitieme macht.

Weber onderscheidt traditioneel, charismatisch en rationeel-legaal gezag.

Democratie vereist vrije verkiezingen, machtenscheiding, rechtsstaat, persvrijheid en bescherming van minderheden.

Evenredige vertegenwoordiging leidt tot coalitievorming; een districtenstelsel bevordert doorgaans twee dominante partijen.

Pressiegroepen en media beïnvloeden besluitvorming via lobby, agenda-setting en framing.

Politieke socialisatie via gezin, opleiding en godsdienst verklaart mede stemgedrag en partijvoorkeur.

Sociale stratificatie rangschikt groepen naar inkomen, opleiding, beroepsprestige en macht.

Bourdieu onderscheidt economisch, cultureel en sociaal kapitaal; habitus is aangeleerd klassenpecifiek gedrag.

Verticale mobiliteit is stijging of daling; intergenerationele mobiliteit vergelijkt kinderen met ouders.

Gini-coëfficiënt loopt van 0 (volledig gelijk) tot 1 (volledig ongelijk); de Lorenzcurve visualiseert de verdeling.

Absolute armoede = onder bestaansminimum; relatieve armoede = achterstand ten opzichte van de gemiddelde levensstandaard.

Statusincongruentie: posities op verschillende dimensies wijzen niet dezelfde richting op en veroorzaken spanning.

Sociale cohesie blijkt uit gedeelde normen, onderling vertrouwen, wederzijdse hulp en samenwerkingsbereidheid.

Durkheim: mechanische solidariteit berust op gelijkheid, organische solidariteit op wederzijdse afhankelijkheid door arbeidsdeling.

Sociale controle is informeel (roddel, afkeuring) of formeel (politie, justitie, toezichthouders).

Berry's acculturatiemodel: assimilatie, segregatie, marginalisering en integratie, gebaseerd op behoud eigen cultuur en participatie.

Bonding is binding binnen de eigen groep; bridging is verbinding met andere groepen via sociaal kapitaal.

Anomie is verzwakte normatieve binding doordat doelen en middelen niet op elkaar aansluiten.

Pluriforme samenleving kent meerdere culturele groepen naast elkaar door migratie, individualisering en globalisering.

Pushfactoren duwen weg uit het herkomstland; pullfactoren trekken naar het bestemmingsland.

Subcultuur wijkt af van de dominante cultuur zonder zich ertegen te verzetten; tegencultuur verzet zich actief.

Multicultureel model, assimilatiemodel en smeltkroesmodel verschillen in de omgang met culturele diversiteit.

Vooroordeel is een attitude, discriminatie is gedrag, stereotype is een vereenvoudigd groepsbeeld.

Contacttheorie: gelijkwaardig contact met gedeelde doelen vermindert vooroordelen tussen groepen.

Modernisering omvat rationalisering, bureaucratisering, secularisering, verstedelijking en wetenschappelijke oriëntatie.

Individualisering betekent losser worden van vaste groepsverbanden; het is geen synoniem voor egoïsme.

Globalisering vergroot wereldwijde onderlinge afhankelijkheid op economisch, politiek, cultureel en technologisch gebied.

Culturele globalisering kent homogenisering, heterogenisering (glocalisering) en polarisering als posities.

Secularisering omvat ontkerkelijking en ontzuiling; individualisering versterkt beide processen.

Risicomaatschappij (Beck): moderne technologie schept mondiale, onzichtbare risico's die niet aan één actor toerekenbaar zijn.

Kwalitatief onderzoek levert betekenissen en mechanismen; kwantitatief onderzoek levert getallen en generaliseerbaarheid.

Representativiteit vereist een aselecte steekproef die de populatie op relevante kenmerken weerspiegelt.

Betrouwbaarheid gaat over herhaalbaarheid, validiteit over het meten van wat je wilt meten.

Correlatie is geen causaliteit; confounding door een derde variabele kan een schijnverband veroorzaken.

Operationaliseren maakt abstracte begrippen meetbaar via indicatoren en concrete vragen.

Bronanalyse beoordeelt herkomst, doel, aard (primair/secundair), representativiteit en bruikbaarheid voor de vraag.

Kernconcepten omvatten socialisatie, cultuur, identiteit, institutie, macht, gezag, ongelijkheid, cohesie, integratie, modernisering, globalisering en individualisering.

Micro (individu), meso (organisaties en instituties) en macro (samenleving en mondiaal) moeten in een analyse met elkaar verbonden worden.

Verklaren zoekt oorzaken en algemene wetmatigheden; begrijpen zoekt betekenissen en motieven van actoren.

Onderscheid feitelijke, empirisch toetsbare uitspraken van normatieve waardeoordelen in maatschappelijke debatten.

Functionalisme benadrukt evenwicht en functies; conflicttheorie benadrukt machtsverschillen; symbolisch interactionisme benadrukt betekenissen in interactie.

Koppel een actueel verschijnsel aan een kernconcept, benoem een mechanisme en onderbouw met bron of voorbeeld.

Socialisatie = verwerven van waarden, normen, kennis en vaardigheden om in de samenleving te functioneren.

Primaire socialisatie gebeurt in het gezin; secundaire socialisatie via school, werk, media en vrienden.

Mead: significante ander is een concreet rolmodel; gegeneraliseerde ander is het algemene verwachtingspatroon.

Waarden zijn wenselijke doelen; normen zijn gedragsregels; sancties belonen of bestraffen naleving.

Etnocentrisme neemt de eigen cultuur als maatstaf; cultuurrelativisme beoordeelt binnen de eigen context.

Identiteit is persoonlijk en sociaal; rolconflict ontstaat bij tegenstrijdige rolverwachtingen.

Institutie = duurzaam patroon van verwachtingen en regels rond een maatschappelijke functie.

Formele regels staan in wetten en statuten; informele regels berusten op gewoonte en sociale controle.

Institutionalisering vast gedrag; de-institutionalisering breekt vanzelfsprekende patronen af.

Differentiatie en specialisatie verschuiven functies van gezin naar gespecialiseerde instituties.

Culture lag = achterstand van immateriële cultuur (normen, wetten) bij materiële verandering (technologie).

Verstedelijking en demografische transitie veranderen gezinsvormen en controlemechanismen.

Macht is beïnvloedingsvermogen, ook tegen de wil van anderen; gezag is gelegitimeerde macht.

Weber: traditioneel, charismatisch en rationeel-legaal gezag als drie typen legitimiteit.

Kenmerken democratie: vrije verkiezingen, machtenscheiding, rechtsstaat, persvrijheid, minderheidsbescherming.

Proportioneel kiesstelsel leidt tot coalities; districtenstelsel bevordert doorgaans twee partijen.

Media werken als vierde macht via agenda-setting en framing; pressiegroepen beïnvloeden via lobby.

Politieke socialisatie via gezin, opleiding en godsdienst verklaart mede stemgedrag.

Sociale stratificatie rangschikt groepen naar inkomen, opleiding, beroepsprestige en macht.

Bourdieu: economisch, cultureel en sociaal kapitaal; habitus is aangeleerd klassenpecifiek gedrag.

Verticale mobiliteit is stijgen of dalen; intergenerationele mobiliteit vergelijkt kinderen met ouders.

Gini-coëfficiënt: 0 = volledig gelijk, 1 = volledig ongelijk; Lorenzcurve toont de verdeling.

Absolute armoede = onder bestaansminimum; relatieve armoede = achterstand ten opzichte van gemiddelde levensstandaard.

Statusincongruentie ontstaat als posities op verschillende dimensies tegengesteld zijn.

Sociale cohesie blijkt uit gedeelde normen, vertrouwen, wederzijdse hulp en samenwerkingsbereidheid.

Durkheim: mechanische solidariteit berust op gelijkheid; organische solidariteit op wederzijdse afhankelijkheid.

Sociale controle is informeel (roddel, afkeuring) of formeel (politie, justitie, toezichthouders).

Berry: assimilatie, segregatie, marginalisering en integratie als acculturatieposities.

Bonding bindt binnen de eigen groep; bridging verbindt met andere groepen.

Anomie = verzwakte normatieve binding doordat doelen en middelen niet aansluiten.

Pluriforme samenleving kent meerdere culturele groepen door migratie, individualisering en globalisering.

Pushfactoren duwen weg uit het herkomstland; pullfactoren trekken naar het bestemmingsland.

Subcultuur wijkt af zonder verzet; tegencultuur verzet zich actief tegen de dominante cultuur.

Multicultureel model, assimilatiemodel en smeltkroesmodel verschillen in omgang met diversiteit.

Vooroordeel is attitude, discriminatie is gedrag, stereotype is een vereenvoudigd groepsbeeld.

Contacttheorie: gelijkwaardig contact met gedeelde doelen vermindert vooroordelen.

Modernisering omvat rationalisering, bureaucratisering, secularisering, verstedelijking en wetenschapsoriëntatie.

Individualisering is losser worden van vaste groepsverbanden; het is geen synoniem voor egoïsme.

Globalisering vergroot wereldwijde afhankelijkheid op economisch, politiek, cultureel en technologisch gebied.

Culturele globalisering kent homogenisering, heterogenisering (glocalisering) en polarisering.

Secularisering omvat ontkerkelijking en ontzuiling; individualisering versterkt beide.

Risicomaatschappij (Beck): mondiale, onzichtbare risico's die niet aan één actor toerekenbaar zijn.

Kwalitatief onderzoek levert betekenissen en mechanismen; kwantitatief onderzoek levert getallen en generaliseerbaarheid.

Representativiteit vereist een aselecte steekproef die de populatie op relevante kenmerken weerspiegelt.

Betrouwbaarheid is herhaalbaarheid; validiteit is meten wat je wilt meten.

Correlatie is geen causaliteit; confounding door een derde variabele kan een schijnverband veroorzaken.

Operationaliseren maakt abstracte begrippen meetbaar via indicatoren en concrete vragen.

Bronanalyse beoordeelt herkomst, doel, aard, representativiteit en bruikbaarheid voor de vraag.

Kernconcepten omvatten socialisatie, cultuur, identiteit, institutie, macht, ongelijkheid, cohesie, integratie, modernisering, globalisering en individualisering.

Micro (individu), meso (organisaties) en macro (samenleving, mondiaal) moeten in een analyse verbonden worden.

Verklaren zoekt oorzaken en wetmatigheden; begrijpen zoekt betekenissen en motieven.

Onderscheid empirisch toetsbare uitspraken van normatieve waardeoordelen in maatschappelijke debatten.

Functionalisme benadrukt evenwicht, conflicttheorie machtsverschillen, symbolisch interactionisme betekenissen.

Koppel een actueel verschijnsel aan een kernconcept, benoem een mechanisme en onderbouw met bron of voorbeeld.

Socialisatie verwerft waarden, normen, kennis en vaardigheden om te functioneren in de samenleving.

Primaire socialisatie in het gezin; secundaire socialisatie via school, werk, media en peergroups.

Mead: significante ander (rolmodel) en gegeneraliseerde ander (algemeen verwachtingspatroon).

Waarden zijn wenselijke doelen; normen zijn gedragsregels; sancties belonen of bestraffen.

Etnocentrisme gebruikt eigen cultuur als maatstaf; cultuurrelativisme beoordeelt binnen eigen context.

Identiteit is persoonlijk en sociaal; rolconflict ontstaat bij tegenstrijdige rolverwachtingen.

Institutie = duurzaam patroon van regels en verwachtingen rond een maatschappelijke functie.

Formele regels staan in wetten en statuten; informele regels berusten op gewoonte.

Institutionalisering maakt gedrag voorspelbaar; de-institutionalisering breekt vaste patronen af.

Differentiatie verschuift functies van het gezin naar gespecialiseerde instituties.

Culture lag: materiële verandering gaat sneller dan aanpassing van normen en wetten.

Verstedelijking en demografische transitie veranderen gezinsvormen en sociale controle.

Macht is beïnvloedingsvermogen, ook tegen de wil van anderen; gezag is gelegitimeerde macht.

Weber onderscheidt traditioneel, charismatisch en rationeel-legaal gezag.

Democratie vereist vrije verkiezingen, machtenscheiding, rechtsstaat, persvrijheid en minderheidsbescherming.

Proportioneel kiesstelsel leidt tot coalities; districtenstelsel bevordert twee dominante partijen.

Media werken als vierde macht via agenda-setting en framing; pressiegroepen via lobby.

Politieke socialisatie via gezin, opleiding en godsdienst verklaart mede stemgedrag.

Sociale stratificatie rangschikt groepen naar inkomen, opleiding, beroepsprestige en macht.

Bourdieu: economisch, cultureel en sociaal kapitaal; habitus is klassenpecifiek aangeleerd gedrag.

Verticale mobiliteit is stijgen of dalen; intergenerationele mobiliteit vergelijkt kinderen met ouders.

Gini-coëfficiënt loopt van 0 (volledig gelijk) tot 1 (volledig ongelijk); Lorenzcurve visualiseert de verdeling.

Absolute armoede = onder bestaansminimum; relatieve armoede = achterstand ten opzichte van gemiddelde levensstandaard.

Statusincongruentie ontstaat als posities op verschillende dimensies tegengesteld zijn.

Sociale cohesie blijkt uit gedeelde normen, vertrouwen, wederzijdse hulp en samenwerkingsbereidheid.

Durkheim: mechanische solidariteit berust op gelijkheid; organische solidariteit op wederzijdse afhankelijkheid.

Sociale controle is informeel (roddel, afkeuring) of formeel (politie, justitie, toezichthouders).

Berry: assimilatie, segregatie, marginalisering en integratie als acculturatieposities.

Bonding bindt binnen de eigen groep; bridging verbindt met andere groepen.

Anomie = verzwakte normatieve binding doordat doelen en middelen niet aansluiten.

Pluriforme samenleving kent meerdere culturele groepen door migratie, individualisering en globalisering.

Pushfactoren duwen weg uit het herkomstland; pullfactoren trekken naar het bestemmingsland.

Subcultuur wijkt af zonder verzet; tegencultuur verzet zich actief tegen de dominante cultuur.

Multicultureel model, assimilatiemodel en smeltkroesmodel verschillen in omgang met diversiteit.

Vooroordeel is attitude, discriminatie is gedrag, stereotype is een vereenvoudigd groepsbeeld.

Contacttheorie: gelijkwaardig contact met gedeelde doelen vermindert vooroordelen.

Modernisering omvat rationalisering, bureaucratisering, secularisering, verstedelijking en wetenschapsoriëntatie.

Individualisering is losser worden van vaste groepsverbanden; het is geen synoniem voor egoïsme.

Globalisering vergroot wereldwijde afhankelijkheid op economisch, politiek, cultureel en technologisch gebied.

Culturele globalisering kent homogenisering, heterogenisering (glocalisering) en polarisering.

Secularisering omvat ontkerkelijking en ontzuiling; individualisering versterkt beide.

Risicomaatschappij (Beck): mondiale, onzichtbare risico's die niet aan één actor toerekenbaar zijn.

Kwalitatief onderzoek levert betekenissen en mechanismen; kwantitatief onderzoek levert getallen en generaliseerbaarheid.

Representativiteit vereist een aselecte steekproef die de populatie op relevante kenmerken weerspiegelt.

Betrouwbaarheid is herhaalbaarheid; validiteit is meten wat je wilt meten.

Correlatie is geen causaliteit; confounding door een derde variabele kan een schijnverband veroorzaken.

Operationaliseren maakt abstracte begrippen meetbaar via indicatoren en concrete vragen.

Bronanalyse beoordeelt herkomst, doel, aard, representativiteit en bruikbaarheid voor de vraag.

Kernconcepten omvatten socialisatie, cultuur, identiteit, institutie, macht, ongelijkheid, cohesie, integratie, modernisering, globalisering en individualisering.

Micro (individu), meso (organisaties) en macro (samenleving, mondiaal) moeten in een analyse verbonden worden.

Verklaren zoekt oorzaken en wetmatigheden; begrijpen zoekt betekenissen en motieven.

Onderscheid empirisch toetsbare uitspraken van normatieve waardeoordelen in maatschappelijke debatten.

Functionalisme benadrukt evenwicht, conflicttheorie machtsverschillen, symbolisch interactionisme betekenissen.

Koppel een actueel verschijnsel aan een kernconcept, benoem een mechanisme en onderbouw met bron of voorbeeld.

Socialisatie verwerft waarden, normen, kennis en vaardigheden om te functioneren in de samenleving.

Primaire socialisatie in het gezin; secundaire socialisatie via school, werk, media en peergroups.

Mead: significante ander (rolmodel) en gegeneraliseerde ander (algemeen verwachtingspatroon).

Waarden zijn wenselijke doelen; normen zijn gedragsregels; sancties belonen of bestraffen.

Etnocentrisme gebruikt eigen cultuur als maatstaf; cultuurrelativisme beoordeelt binnen eigen context.

Identiteit is persoonlijk en sociaal; rolconflict ontstaat bij tegenstrijdige rolverwachtingen.

Institutie = duurzaam patroon van regels en verwachtingen rond een maatschappelijke functie.

Formele regels staan in wetten en statuten; informele regels berusten op gewoonte.

Institutionalisering maakt gedrag voorspelbaar; de-institutionalisering breekt vaste patronen af.

Differentiatie verschuift functies van het gezin naar gespecialiseerde instituties.

Culture lag: materiële verandering gaat sneller dan aanpassing van normen en wetten.

Verstedelijking en demografische transitie veranderen gezinsvormen en sociale controle.

Macht is beïnvloedingsvermogen, ook tegen de wil van anderen; gezag is gelegitimeerde macht.

Weber onderscheidt traditioneel, charismatisch en rationeel-legaal gezag.

Democratie vereist vrije verkiezingen, machtenscheiding, rechtsstaat, persvrijheid en minderheidsbescherming.

Proportioneel kiesstelsel leidt tot coalities; districtenstelsel bevordert twee dominante partijen.

Media werken als vierde macht via agenda-setting en framing; pressiegroepen via lobby.

Politieke socialisatie via gezin, opleiding en godsdienst verklaart mede stemgedrag.

Sociale stratificatie rangschikt groepen naar inkomen, opleiding, beroepsprestige en macht.

Bourdieu: economisch, cultureel en sociaal kapitaal; habitus is klassenpecifiek aangeleerd gedrag.

Verticale mobiliteit is stijgen of dalen; intergenerationele mobiliteit vergelijkt kinderen met ouders.

Gini-coëfficiënt loopt van 0 (volledig gelijk) tot 1 (volledig ongelijk); Lorenzcurve visualiseert de verdeling.

Absolute armoede = onder bestaansminimum; relatieve armoede = achterstand ten opzichte van gemiddelde levensstandaard.

Statusincongruentie ontstaat als posities op verschillende dimensies tegengesteld zijn.

Sociale cohesie blijkt uit gedeelde normen, vertrouwen, wederzijdse hulp en samenwerkingsbereidheid.

Durkheim: mechanische solidariteit berust op gelijkheid; organische solidariteit op wederzijdse afhankelijkheid.

Sociale controle is informeel (roddel, afkeuring) of formeel (politie, justitie, toezichthouders).

Berry: assimilatie, segregatie, marginalisering en integratie als acculturatieposities.

Bonding bindt binnen de eigen groep; bridging verbindt met andere groepen.

Anomie = verzwakte normatieve binding doordat doelen en middelen niet aansluiten.

Pluriforme samenleving kent meerdere culturele groepen door migratie, individualisering en globalisering.

Pushfactoren duwen weg uit het herkomstland; pullfactoren trekken naar het bestemmingsland.

Subcultuur wijkt af zonder verzet; tegencultuur verzet zich actief tegen de dominante cultuur.

Multicultureel model, assimilatiemodel en smeltkroesmodel verschillen in omgang met diversiteit.

Vooroordeel is attitude, discriminatie is gedrag, stereotype is een vereenvoudigd groepsbeeld.

Contacttheorie: gelijkwaardig contact met gedeelde doelen vermindert vooroordelen.

Modernisering omvat rationalisering, bureaucratisering, secularisering, verstedelijking en wetenschapsoriëntatie.

Individualisering is losser worden van vaste groepsverbanden; het is geen synoniem voor egoïsme.

Globalisering vergroot wereldwijde afhankelijkheid op economisch, politiek, cultureel en technologisch gebied.

Culturele globalisering kent homogenisering, heterogenisering (glocalisering) en polarisering.

Secularisering omvat ontkerkelijking en ontzuiling; individualisering versterkt beide.

Risicomaatschappij (Beck): mondiale, onzichtbare risico's die niet aan één actor toerekenbaar zijn.

Kwalitatief onderzoek levert betekenissen en mechanismen; kwantitatief onderzoek levert getallen en generaliseerbaarheid.

Representativiteit vereist een aselecte steekproef die de populatie op relevante kenmerken weerspiegelt.

Betrouwbaarheid is herhaalbaarheid; validiteit is meten wat je wilt meten.

Correlatie is geen causaliteit; confounding door een derde variabele kan een schijnverband veroorzaken.

Operationaliseren maakt abstracte begrippen meetbaar via indicatoren en concrete vragen.

Bronanalyse beoordeelt herkomst, doel, aard, representativiteit en bruikbaarheid voor de vraag.

Kernconcepten omvatten socialisatie, cultuur, identiteit, institutie, macht, ongelijkheid, cohesie, integratie, modernisering, globalisering en individualisering.

Micro (individu), meso (organisaties) en macro (samenleving, mondiaal) moeten in een analyse verbonden worden.

Verklaren zoekt oorzaken en wetmatigheden; begrijpen zoekt betekenissen en motieven.

Onderscheid empirisch toetsbare uitspraken van normatieve waardeoordelen in maatschappelijke debatten.

Functionalisme benadrukt evenwicht, conflicttheorie machtsverschillen, symbolisch interactionisme betekenissen.

Koppel een actueel verschijnsel aan een kernconcept, benoem een mechanisme en onderbouw met bron of voorbeeld.