HAVO Maatschappijwetenschappen key terms

Het proces waarbij mensen de waarden, normen, kennis en vaardigheden van hun omgeving leren en zich eigen maken, zodat ze kunnen functioneren in de samenleving.

De socialisatie die plaatsvindt in de eerste levensjaren binnen het gezin en de directe omgeving, waarin basiswaarden en basisnormen worden aangeleerd.

Socialisatie die later plaatsvindt via school, werk, vrienden en media, waarbij iemand nieuwe rollen en waarden leert naast die uit het gezin.

Instanties zoals gezin, school, kerk, media en sportvereniging die waarden en normen overdragen en zo het gedrag van mensen vormen.

Het geheel van waarden, normen, gewoonten, symbolen en gebruiken dat een groep mensen deelt en van generatie op generatie doorgeeft.

Principes die mensen belangrijk vinden en die als richtlijn dienen voor wat wenselijk of goed gedrag is, zoals vrijheid, eerlijkheid of veiligheid.

Concrete verwachtingen en regels over hoe mensen zich horen te gedragen in bepaalde situaties, afgeleid van gedeelde waarden binnen een groep.

Het beeld dat iemand van zichzelf heeft en dat anderen van die persoon hebben, gevormd door persoonlijke kenmerken en door groepsgebonden kenmerken.

Het geheel van verwachtingen dat hoort bij een bepaalde positie in een groep of samenleving, zoals die van leerling, ouder of werknemer.

Alle manieren waarop een groep of samenleving leden stimuleert zich aan de normen te houden, van goedkeuring en beloning tot afkeuring en sancties.

Een positieve of negatieve reactie van de omgeving op gedrag, bedoeld om naleving van normen te bevorderen of overtreding te bestraffen.

Duurzame, georganiseerde patronen van handelen en verwachtingen rond belangrijke maatschappelijke functies, zoals het gezin, onderwijs, rechtspraak of politiek.

Het proces waarbij de structuur, cultuur of het gedrag binnen een samenleving in de loop van de tijd wezenlijk verandert.

Het proces waarin samenlevingen overgaan van traditionele, agrarische verbanden naar complexe, geïndustrialiseerde en rationeler georganiseerde verbanden.

Het proces waarbij handelen en organiseren steeds meer gebaseerd worden op berekening, efficiency en bewuste planning in plaats van op traditie en gewoonte.

Het proces waarbij mensen minder afhankelijk worden van vaste groepsverbanden en meer ruimte en verantwoordelijkheid krijgen om hun eigen leven vorm te geven.

Het proces waarbij contacten, handel, communicatie en culturele uitwisseling tussen landen toenemen, waardoor samenlevingen sterker met elkaar verbonden raken.

Het vermogen om het gedrag of de beslissingen van anderen te beïnvloeden, ook wanneer die anderen daar in eerste instantie niet voor openstaan.

Macht die door anderen als legitiem wordt aanvaard, zodat mensen zich vrijwillig schikken naar beslissingen of aanwijzingen van de machthebber.

De mate waarin burgers het optreden van een bestuur of instelling rechtmatig en aanvaardbaar vinden en daarom bereid zijn zich eraan te houden.

Het vermogen om via politieke kanalen, zoals verkiezingen, wetgeving of bestuur, bindende beslissingen te nemen of te beïnvloeden.

Het vertegenwoordigen van de belangen en opvattingen van burgers door gekozen of aangewezen personen in politieke organen.

Alle activiteiten waarmee burgers invloed proberen uit te oefenen op politieke besluitvorming, van stemmen tot demonstreren of lid worden van een partij.

Een staatsvorm waarin het volk via verkiezingen en andere kanalen invloed heeft op de besluitvorming en waarin grondrechten en rechtsstaat zijn gewaarborgd.

Het bestaan van ongelijke kansen en posities tussen mensen of groepen, bijvoorbeeld op het gebied van inkomen, onderwijs, gezondheid of aanzien.

De gelaagde opbouw van een samenleving, waarbij groepen in een rangorde van hoger en lager geplaatst worden op basis van gewaardeerde kenmerken.

Het verschuiven van mensen tussen lagen van de samenleving, bijvoorbeeld stijgen in inkomen of beroepsstatus ten opzichte van het ouderlijk gezin.

De maatschappelijke waardering die iemand krijgt op basis van kenmerken zoals beroep, opleiding, inkomen of afkomst, uitgedrukt in aanzien en positie.

De samenhang binnen een groep of samenleving, waardoor leden zich met elkaar verbonden voelen en bereid zijn samen te werken en gezamenlijke regels te steunen.

Het proces waarbij nieuwkomers of groepen opgenomen worden in de samenleving en daar volwaardig aan kunnen deelnemen, met behoud van eigen kenmerken.

Een vorm van opname in de samenleving waarbij een groep de eigen cultuur grotendeels opgeeft en overneemt wat in de dominante cultuur gangbaar is.

Een groep binnen een samenleving met eigen waarden, normen en gebruiken die afwijken van de dominante cultuur, zonder die volledig te verwerpen.

Een groep die zich actief afzet tegen belangrijke waarden en normen van de dominante cultuur en daarvoor alternatieve opvattingen in de plaats stelt.

Een samenleving waarin mensen met verschillende culturele achtergronden naast elkaar leven en waarin diversiteit in cultuur zichtbaar en erkend is.

Een precieze, afgebakende vraag die het uitgangspunt vormt van een onderzoek en aangeeft welk verschijnsel of verband de onderzoeker wil verklaren of beschrijven.

Een veronderstelling over een verwacht verband tussen verschijnselen, die in onderzoek getoetst wordt met behulp van verzamelde gegevens.

Het vertalen van abstracte begrippen in meetbare kenmerken en indicatoren, zodat ze in onderzoek concreet kunnen worden waargenomen en gemeten.

De mate waarin een meting of onderzoek bij herhaling dezelfde uitkomsten oplevert, ongeacht wie de meting uitvoert of wanneer die plaatsvindt.

De mate waarin een onderzoek of meting daadwerkelijk meet wat de onderzoeker beoogt te meten en conclusies dus terecht zijn.

Een centraal begrip uit de maatschappijwetenschappen, zoals macht, cultuur of cohesie, dat gebruikt wordt om maatschappelijke verschijnselen systematisch te analyseren.