VWO Maatschappijwetenschappen cheat sheet

Cultuur = het geheel van waarden, normen, kennis, opvattingen en gewoonten dat een groep mensen deelt en van generatie op generatie doorgeeft.

Socialisatie = het proces waarbij iemand de cultuur van een samenleving of groep eigen maakt; primair in gezin (affectief, vroeg), secundair via school, werk, media en peers (later, breder).

Normen zijn concrete gedragsregels (wat hoort); waarden zijn abstracte, gedeelde idealen (wat goed is). Normen zijn meestal afgeleid van waarden.

Sancties handhaven normen: formeel (politie, rechter, schoolregels) versus informeel (afkeurende blik, roddel, compliment). Positief beloont, negatief bestraft.

Internalisatie: een norm wordt eigen en wordt nageleefd zonder externe controle; dit is het einddoel van socialisatie en verklaart waarom gedrag ook zonder toezicht normconform blijft.

Enculturatie = leren van de eigen cultuur; acculturatie = het verwerven van een andere cultuur dan de eigen, vaak bij migratie, en kan gepaard gaan met cultuurconflict.

Cultuurrelativisme: beoordeel een cultuur in haar eigen context. Etnocentrisme: de eigen cultuur als maatstaf nemen en andere culturen daaraan afmeten.

Subcultuur wijkt op onderdelen af binnen de dominante cultuur; tegencultuur verzet zich actief tegen kernwaarden van de dominante cultuur.

Identiteit wordt gevormd door socialisatie (rollen, waarden) én door eigen keuzes; het is een combinatie van toegewezen en verworven kenmerken.

Sociale differentiatie = het onderscheiden van posities en rollen in een samenleving; sociale stratificatie = het rangschikken van die posities in lagen met ongelijke status en middelen.

Sociale ongelijkheid = ongelijke verdeling van schaarse en hooggewaardeerde zaken (inkomen, vermogen, macht, status, kennis, gezondheid) tussen personen en groepen.

Ascribed kenmerken zijn toegewezen bij geboorte (geslacht, etniciteit, sociale herkomst); achieved kenmerken zijn verworven (opleiding, beroep, inkomen).

Sociale mobiliteit: horizontaal (andere positie op gelijk niveau) versus verticaal (stijgen of dalen); intergenerationeel (tussen generaties) versus intragenerationeel (binnen een loopbaan).

Onderwijsexpansie verhoogt gemiddelde opleidingsniveaus, maar verkleint sociale ongelijkheid alleen als toegang en diplomawaarde gelijk verdeeld zijn; anders verschuift de strijd om posities.

Cultureel kapitaal (Bourdieu): kennis, taal, smaak en gedrag die in het onderwijs en bij werkgevers als waardevol gelden; dit verklaart mede waarom herkomst doorwerkt in schoolprestaties.

De Gini-coëfficiënt loopt van 0 (volledige gelijkheid) tot 1 (volledige ongelijkheid); een hogere waarde betekent een ongelijker inkomensverdeling.

Relatieve ongelijkheid (positie ten opzichte van anderen) voorspelt statusgevoel en maatschappelijke spanning vaak beter dan absolute armoede (koopkracht onder een grens).

Sociale uitsluiting = het niet kunnen deelnemen aan centrale maatschappelijke terreinen (arbeid, onderwijs, politiek, sociale netwerken), los van alleen een laag inkomen.

Macht = het vermogen om het gedrag van anderen te beïnvloeden, ook tegen hun wil; gezag = macht die als legitiem wordt aanvaard door de ondergeschikten.

Drie vormen van legitiem gezag (Weber): traditioneel (gewoonte, erfopvolging), charismatisch (persoonlijke uitstraling) en rationeel-legaal (regels, functie, ambt).

Formele macht berust op een positie of ambt; informele macht berust op persoonlijke eigenschappen, kennis, netwerk of toegang tot middelen.

Machtsmiddelen: dwang (geweld, sancties), overreding (argumenten, informatie), beloning (geld, banen) en relationele middelen (netwerk, reputatie).

Machtsbalans: macht is relationeel en situationeel; een actor kan op het ene terrein veel en op het andere terrein weinig macht hebben.

Staatsmacht berust op het monopolie op legitiem geweld binnen een grondgebied; dit monopolie onderscheidt de staat van andere organisaties.

Politieke besluitvorming: agendavorming, beleidsvoorbereiding, besluitvorming, uitvoering en evaluatie; wie de agenda bepaalt, bepaalt mede de uitkomst.

Pressiegroepen en sociale bewegingen beïnvloeden beleid via lobbying, actie, media en rechtszaken, zonder zelf regeringsmacht te verwerven.

Sociale verandering = het veranderen van structuur, cultuur of gedrag van een samenleving in de tijd; continuïteit = het voortbestaan van bestaande patronen.

Oorzaken van verandering: technologische ontwikkeling, economische verschuivingen, demografische verandering (vergrijzing, migratie), politieke besluiten en culturele verschuivingen.

Modernisering: proces van rationalisering, individualisering, differentiatie en toenemende organisatiecomplexiteit in samenlevingen.

Individualisering = afname van de vanzelfsprekende binding aan traditionele verbanden (kerk, gezin, zuil) en toename van persoonlijke keuzevrijheid en eigen verantwoordelijkheid.

Demografische transitie: daling van sterfte gevolgd door daling van geboorte, met eerst bevolkingsgroei en later stabilisering of krimp.

Globalisering versterkt wereldwijde uitwisseling van goederen, mensen, informatie en cultuur; dit kan zowel convergentie (cultuur wordt homogener) als diversiteit (hybridisering) opleveren.

Sociale verandering kan geleidelijk (evolutie) of schoksgewijs (revolutie) verlopen; instituties veranderen doorgaans trager dan technologie, wat spanningen geeft.

Verschuiving van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving: meer eigen verantwoordelijkheid en informele zorg, minder collectieve arrangementen; dit raakt sociale ongelijkheid.

Continuïteit en verandering zijn geen tegenstelling: in elk veranderingsproces blijven sommige structuren (bijvoorbeeld ongelijke machtsverhoudingen) opvallend stabiel.