VMBO KB Maatschappijkunde cheat sheet

Massamedia zijn communicatiemiddelen die in één keer een groot, anoniem publiek bereiken: krant, radio, tv, internet en sociale media.

Functies van massamedia: informeren, opiniëren (mening vormen), amuseren, socialiseren en controleren van de macht (waakhondfunctie).

Objectief versus subjectief: objectieve berichtgeving is feitelijk en controleerbaar; subjectieve berichtgeving bevat mening, selectie of emotie.

Selectieve waarneming: mensen nemen informatie sneller op die past bij hun eigen mening en vermijden informatie die daarmee botst.

Agenda-setting: media bepalen niet wat je denkt, maar wel waarover je nadenkt door onderwerpen veel of weinig aandacht te geven.

Framing: hetzelfde feit krijgt een andere lading door woordkeuze, context of invalshoek; vergelijk 'belastingverlaging' met 'korting voor rijken'.

Betrouwbaarheid van een bron beoordeel je op: auteur, datum, doel, bronvermelding, controleerbaarheid en of de informatie feitelijk of commercieel is.

Persvrijheid staat in artikel 7 van de Grondwet; censuur vooraf is verboden, maar rechters kunnen achteraf grenzen stellen (smaad, discriminatie, haatzaaien).

Commerciële media leven van advertenties en kijkcijfers; publieke omroep wordt bekostigd uit belastinggeld en heeft een wettelijke taak tot pluriformiteit.

Democratie: het volk kiest vertegenwoordigers en de macht is verdeeld; kernwaarden zijn volkssoevereiniteit, gelijkheid, vrijheid en rechtsstaat.

Trias politica: wetgevende macht (regering en parlement), uitvoerende macht (regering, ministers, ambtenaren) en rechtsprekende macht (rechters) zijn gescheiden.

Kiesrecht: actief kiesrecht is stemmen (vanaf 18 jaar), passief kiesrecht is je verkiesbaar stellen; opkomstplicht bestaat in Nederland niet.

Kiesdrempel Nederland: één zetel in de Tweede Kamer vraagt ongeveer 1/150 van de stemmen (kiesdeler = geldige stemmen gedeeld door 150).

Formatie na de verkiezingen: informateur onderzoekt coalities, formateur vormt het kabinet, daarna volgt de regeringsverklaring in de Tweede Kamer.

Motie van wantrouwen: de Tweede Kamer spreekt het vertrouwen in een minister of het kabinet uit; bij aanname moet de bewindspersoon opstappen.

Wetgeving: initiatiefwet komt van Kamerleden, een gewone wet start bij de regering; na goedkeuring door beide Kamers en ondertekening door de koning treedt de wet in werking.

Politieke stromingen: liberalisme (vrijheid en markt), socialisme (gelijkheid en overheid), christendemocratie (rentmeesterschap en gezin), populisme (volk tegenover elite).

Gemeente: de gemeenteraad beslist, het college van burgemeester en wethouders voert uit; de burgemeester wordt benoemd, niet gekozen.

Arbeidsovereenkomst: afspraken over loon, werktijd en functie; een proeftijd mag maximaal twee maanden duren bij een jaarcontract of langer.

CAO (collectieve arbeidsovereenkomst): afspraken tussen vakbonden en werkgevers over loon en arbeidsvoorwaarden; de CAO gaat boven de individuele arbeidsovereenkomst.

Ontslag: opzegging door werkgever vereist in de regel toestemming van het UWV of ontbinding door de kantonrechter; op staande voet alleen bij ernstige verwijtbaarheid.

WW-uitkering: recht bij werkloosheid na minimaal 26 gewerkte weken in de laatste 36 weken; duur en hoogte hangen af van het arbeidsverleden.

Bijstand (Participatiewet): vangnet van de gemeente voor mensen zonder of met te weinig inkomen; er geldt een sollicitatie- en tegenprestatieplicht.

Arbowet: werkgever moet zorgen voor veilige arbeidsomstandigheden, voorlichting en een risico-inventarisatie; werknemer moet voorschriften naleven.

Zzp'er versus werknemer: een zzp'er werkt zonder gezagsverhouding en factureert zelf; schijnzelfstandigheid ontstaat als de opdrachtgever feitelijk leiding geeft.

Sollicitatieprocedure: vacature, brief en cv, gesprek, eventueel assessment; discriminatie bij werving is verboden volgens de Algemene wet gelijke behandeling.

Vakbond: komt op voor belangen van werknemers, onderhandelt over CAO's en kan staken; lidmaatschap is vrijwillig en men betaalt contributie.

Cultuur omvat normen, waarden, gewoonten, taal en geloof die een groep deelt; cultuur is aangeleerd, niet aangeboren.

Etnocentrisme: de eigen cultuur als maatstaf nemen voor andere culturen; cultuurrelativisme: een cultuur beoordelen vanuit haar eigen context.

Integratie versus assimilatie: bij integratie behoudt iemand eigen cultuurkenmerken en doet mee aan de samenleving; bij assimilatie gaat de eigen cultuur op in de dominante cultuur.

Migratie: pushfactoren (oorlog, armoede, vervolging) duwen mensen weg, pullfactoren (werk, veiligheid, familie) trekken mensen aan.

Asiel versus arbeidsmigratie: asielzoekers vragen bescherming op grond van het Vluchtelingenverdrag; arbeidsmigranten komen voor werk en hebben een verblijfsvergunning nodig.

Discriminatie is het ongelijk behandelen op grond van kenmerken zoals afkomst, geloof, sekse of handicap; dit is verboden bij wet.

Vooroordelen zijn meningen over een groep zonder eigen ervaring; stereotypen zijn vaste, vereenvoudigde beelden; discriminatie is het handelen ernaar.

Inburgering: nieuwkomers moeten de taal leren en kennis van de Nederlandse samenleving opdoen; dit is wettelijk verplicht en wordt getoetst.

Pluriforme samenleving: samenleving met veel verschillende groepen en leefwijzen; dit vraagt om tolerantie, gelijke rechten en gedeelde basisregels.

Rechtsstaat: de overheid is gebonden aan de wet, burgers hebben grondrechten en de rechter controleert de overheid; niemand staat boven de wet.

Legaliteitsbeginsel: iets is alleen strafbaar als het in de wet staat op het moment van de daad (geen straf zonder wet).

Soorten straffen: hoofdstraffen (geldboete, gevangenisstraf, taakstraf) en bijkomende straffen (ontzetting uit beroep, verbeurdverklaring); daarnaast maatregelen zoals TBS.

Doelen van straffen: vergelding, afschrikking, resocialisatie, beveiliging van de samenleving en herstel van de schade.

Opsporing: politie onderzoekt, de officier van justitie vervolgt, de rechter oordeelt; de verdachte heeft recht op een advocaat en op inzage in het dossier.

Verdachte versus veroordeelde: een verdachte is nog niet schuldig; schuld wordt pas bewezen na een eerlijk proces, en tot die tijd geldt het vermoeden van onschuld.

Strafproces: zitting bij de rechtbank, eis van de officier, verdediging, vonnis; hoger beroep kan bij het gerechtshof, cassatie bij de Hoge Raad.

Binnen- en buitenwereld oorzaken van criminaliteit: persoonlijke factoren (opvoeding, verslaving, groepsdruk) en maatschappelijke factoren (armoede, werkloosheid, weinig toezicht).

Aangifte en melding: bij aangifte volgt strafrechtelijk onderzoek; een melding registreert het incident zonder dat er direct een zaak van wordt gemaakt.