VMBO KB Maatschappijkunde key terms

Alle middelen waarmee een grote groep mensen tegelijk informatie ontvangt, zoals televisie, kranten, radio, tijdschriften en nieuwswebsites. Eén zender of krant bereikt in één keer een groot publiek.

Online platforms waarop gebruikers zelf berichten, foto's en video's plaatsen en delen, zoals Instagram, TikTok en YouTube. Het publiek kan daarop reageren en de inhoud verspreiden.

Het recht van journalisten om zonder toestemming van de overheid of anderen nieuws te verzamelen en te publiceren. In Nederland staat dit recht in artikel 7 van de Grondwet.

Het tegenhouden of verbieden van informatie voordat het publiek die te zien krijgt. Een overheid of organisatie bepaalt dan welke meningen en feiten wel en niet bekend mogen worden.

Berichten die op echt nieuws lijken, maar bewust verzonnen of verdraaid zijn om mensen te misleiden. Vaak wordt het verspreid om geld te verdienen of om een mening te beïnvloeden.

Onjuiste of misleidende informatie die met opzet wordt verspreid om mensen te laten geloven wat niet klopt. Het doel kan zijn verwarring zaaien, wantrouwen wekken of een politiek voordeel behalen.

Een situatie waarin iemand vooral informatie en meningen te zien krijgt die aansluiten bij wat hij al vindt. Algoritmen van platforms versterken dit, waardoor andere standpunten buiten beeld blijven.

Een reeks rekenregels waarmee een computer bepaalt welke inhoud iemand te zien krijgt. Op sociale media en zoekmachines beïnvloedt dit welke berichten bovenaan staan.

Boodschappen die bedoelen mensen over te halen een product, dienst of idee te kopen of te steunen. Reclame is herkenbaar aan een afzender die ervoor betaalt.

Afspraken en regels over wat wel en niet mag in reclame, bijvoorbeeld dat reclame eerlijk moet zijn en niet misleidend. De Reclame Code Commissie ziet hierop toe.

Het vermelden waar informatie vandaan komt, zoals de naam van de krant, het persbureau of de website. Zo kan de lezer controleren of een bericht betrouwbaar is.

Een staatsvorm waarin het volk invloed heeft op het bestuur, onder meer door te stemmen bij verkiezingen. Er gelden vrije verkiezingen, grondrechten en onafhankelijke rechters.

Een democratie waarin het parlement de regering controleert en de regering niet kan regeren zonder vertrouwen van een meerderheid in het parlement. Nederland is zo ingericht.

De hoogste wet van een land. Daarin staan de grondrechten van burgers en de belangrijkste regels over hoe het staatsbestuur werkt; andere wetten mogen er niet mee in strijd zijn.

Rechten die in de grondwet staan en die de overheid aan burgers moet garanderen, zoals vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid en het recht op een eerlijk proces.

Het recht om bij verkiezingen een stem uit te brengen. In Nederland mag iedereen van achttien jaar en ouder met de Nederlandse nationaliteit stemmen voor de Tweede Kamer.

Een kiesstelsel waarbij het aantal zetels van een partij in verhouding staat tot het aantal stemmen dat zij kreeg. Een partij met tien procent van de stemmen krijgt ongeveer tien procent van de zetels.

Het deel van het parlement dat direct door kiezers wordt gekozen. Zij maakt en keurt wetten goed en controleert de regering, onder andere met debatten en moties.

De partijen die samen een regering vormen of een meerderheid in het parlement steunen. Zij maken afspraken in een regeerakkoord en dragen samen verantwoordelijkheid voor het beleid.

De partijen in het parlement die niet meeregeren. Zij controleren de regering kritisch en stellen eigen standpunten tegenover het beleid van de coalitie.

De koning plus de ministers en staatssecretarissen samen. De regering bereidt wetten voor, voert het beleid uit en is verantwoording schuldig aan het parlement.

Een plan van de overheid met doelen en maatregelen om een maatschappelijk probleem aan te pakken, bijvoorbeeld op het gebied van wonen, onderwijs of criminaliteit.

Het geheel van plannen, regels en maatregelen waarmee de overheid de samenleving bestuurt en problemen probeert op te lossen. Het komt tot stand na politieke keuzes en besluiten.

Een concrete actie of regel die de overheid of een organisatie neemt om een doel uit het beleid te bereiken, zoals een boete instellen of een subsidie geven.

Het geheel van vraag naar en aanbod van werk. Werkgevers zoeken werknemers en mensen zoeken banen; samen bepalen zij wie welk werk tegen welke voorwaarden doet.

De afspraak tussen werkgever en werknemer over het werk, de werktijden en het loon. Daarin staan de rechten en plichten van beiden; een cao kan aanvullende regels geven.

Collectieve arbeidsovereenkomst: afspraken over loon en arbeidsvoorwaarden die werkgevers en vakbonden samen maken voor een hele bedrijfstak. Die afspraken gelden voor alle werknemers in dat vakgebied.

Een organisatie van werknemers die samen opkomen voor betere lonen en arbeidsomstandigheden. Vakbonden onderhandelen met werkgevers over een cao en kunnen staken organiseren.

Een middel van werknemers waarbij zij tijdelijk stoppen met werken om druk uit te oefenen op de werkgever, meestal om betere arbeidsvoorwaarden af te dwingen.

De situatie waarin mensen die willen en kunnen werken geen baan hebben. De overheid meet dit onder meer met cijfers van het UWV en het CBS.

Geld dat iemand van de overheid of een verzekering ontvangt omdat hij tijdelijk geen inkomen heeft, bijvoorbeeld bij werkloosheid, ziekte of arbeidsongeschiktheid.

Het stelsel van regels en uitkeringen dat mensen beschermt tegen inkomensverlies bij werkloosheid, ziekte, arbeidsongeschiktheid en ouderdom. De overheid en sociale verzekeringen betalen dit samen.

Werk waarbij de duur of de omvang van de baan niet vastligt, zoals een tijdelijk contract, uitzendwerk of een nulurencontract. De werknemer heeft daardoor minder zekerheid dan bij een vaste baan.

Het beëindigen van een dienstverband door de werkgever of de werknemer. In Nederland gelden regels over wanneer en hoe iemand ontslagen mag worden.

Een samenleving waarin mensen met verschillende culturele achtergronden, talen en godsdiensten samenleven. Nederland is zo'n samenleving door migratie uit veel landen.

Het verhuizen van mensen naar een ander land of een andere regio om daar te gaan wonen, bijvoorbeeld voor werk, familie of veiligheid. Dit kan tijdelijk of permanent zijn.

Het proces waarin nieuwkomers en de samenleving naar elkaar toegroeien, bijvoorbeeld door het leren van de taal, het vinden van werk en het meedoen aan het maatschappelijk leven.

Het verplichte traject waarin nieuwkomers de Nederlandse taal en kennis van de samenleving leren. De overheid wil zo bevorderen dat zij zelfstandig kunnen meedoen.

Het ongelijk behandelen van mensen op grond van kenmerken zoals afkomst, godsdienst, geslacht of leeftijd, zonder dat daarvoor een goede reden is. In Nederland is dit bij wet verboden.

Een mening over een persoon of groep die niet op eigen ervaring of feiten berust. Vooroordelen kunnen leiden tot discriminatie of tot het buitensluiten van mensen.

Het ongelijk behandelen of kleineren van mensen op grond van hun huidskleur of afkomst, vaak gebaseerd op het idee dat het ene ras beter zou zijn dan het andere.

Iemand die in een ander land bescherming vraagt omdat hij in het eigen land gevaar loopt. De overheid beoordeelt of hij een verblijfsvergunning krijgt.

Een staat waarin de overheid zelf ook aan de wet gebonden is en waarin burgers beschermd worden door onafhankelijke rechters. Niemand staat boven de wet.

Gedrag dat in de wet als misdrijf of overtreding is omschreven en waarvoor de dader gestraft kan worden. Alleen wat in de wet staat, kan strafbaar zijn.

Een handeling die in strijd is met de wet en waarvoor de dader vervolgd kan worden. Misdrijven zijn zwaarder dan overtredingen en worden anders behandeld.

Het deel van het recht dat bepaalt welk gedrag strafbaar is en welke straffen daarbij horen. Het regelt ook hoe een verdachte wordt berecht.

De instantie onder leiding van de officier van justitie die namens de samenleving strafbare feiten onderzoekt en de verdachte voor de rechter brengt. Zij bepaalt of er vervolgd wordt.

Iemand van wie het vermoeden bestaat dat hij een strafbaar feit heeft gepleegd. Een verdachte heeft recht op een advocaat en op een eerlijk proces.

Het werk van rechters die geschillen beslechten en bepalen of iemand schuldig is en welke straf passend is. Rechters zijn onafhankelijk en oordelen op basis van wet en bewijs.

De bescherming die burgers van de wet en de rechter krijgen tegen onrechtmatig optreden van de overheid of van anderen. Bijvoorbeeld het recht op een advocaat en op hoger beroep.

Het opnieuw plegen van een strafbaar feit door iemand die daarvoor al eerder is veroordeeld. De overheid probeert recidive te verminderen met begeleiding en resocialisatie.

Het begeleiden van een veroordeelde zodat hij na de straf weer op een goede manier kan meedoen in de samenleving, bijvoorbeeld via werk, scholing of hulp bij wonen.