Criminaliteit en Rechtsstaat
Wat het examen vraagt
In een rechtsstaat gelden wetten voor iedereen, ook voor de overheid. Je moet strafbare feiten herkennen, de strafrechtketen uitleggen en straffen en maatregelen aan hun doelen verbinden.
Rechtsstaat en strafbaar feit
Het legaliteitsbeginsel: geen straf zonder een wet die het feit strafbaar stelt (artikel 1 Sr, artikel 16 Grondwet). Een misdrijf is een zwaar strafbaar feit (Boek 2 Sr), een overtreding een licht feit (Boek 3 Sr). Voor een verdachte geldt de onschuldpresumptie: onschuldig tot schuld bewezen is.
De strafrechtketen
- Opsporing door de politie onder gezag van de officier van justitie.
- Vervolging: het Openbaar Ministerie beslist en kan seponeren, een transactie of strafbeschikking voorstellen of dagvaarden.
- Berechting door de rechter; hoger beroep bij het gerechtshof, cassatie bij de Hoge Raad. Rechten van de verdachte: een advocaat, inzage in het dossier en zwijgrecht.
Straffen, maatregelen en doelen
Straffen: geldboete, taakstraf, gevangenisstraf, voorwaardelijke straf. Maatregelen: tbs (bij verminderde toerekeningsvatbaarheid) en de PIJ-maatregel voor jongeren. Doelen: vergelding, afschrikking, bescherming van de samenleving en resocialisatie. Jongeren van 12 tot 18 jaar vallen onder het jeugdstrafrecht.
Uitgewerkt voorbeeld
Een jongen van 16 steelt een fiets. Hij wordt aangehouden en verhoord; het OM dagvaardt hem en de rechter past jeugdstrafrecht toe: een leerstraf met toezicht. De doelen zijn resocialisatie en voorkomen van herhaling. Preventie, zoals camera's, verlichting en voorlichting op school, beïnvloedt daarnaast de pakkans en de aangiftebereidheid.
Valkuilen
Verwar straf en maatregel: tbs is een maatregel, geen straf. De politie vervolgt niet, dat doet het Openbaar Ministerie. Een overtreding is ook strafbaar, al is de straf lichter dan bij een misdrijf.