VWO Maatschappijleer cheat sheet

Maatschappelijk vraagstuk: een probleem dat veel mensen raakt, waarover verschillende groepen van mening verschillen en waarvoor een collectieve oplossing wordt gezocht.

Beleidscyclus in vier fasen: agendavorming, beleidsvoorbereiding, beleidsbepaling en beleidsuitvoering; evaluatie en terugkoppeling sluiten de cyclus.

Agendavorming verloopt via drie stromen (Kingdon): probleemstroom, beleidsstroom en politieke stroom; een 'window of opportunity' opent wanneer deze samenvallen.

Instrumenten van de overheid: communicatie (voorlichting), economische middelen (subsidie, heffing, accijns), juridische middelen (wet, vergunning, verbod) en fysieke middelen (infrastructuur).

Klassiek dilemma bij beleid: dwang versus draagvlak; meer verplichting levert zekerheid maar kost vrijwillige medewerking van burgers en maatschappelijke organisaties.

Collectieve goederen zijn niet-uitsluitbaar en niet-rivaliserend (defensie, dijken); quasi-collectieve goederen wel, zoals onderwijs en zorg, wat overheidsbemoeienis rechtvaardigt.

Externe effecten: kosten of baten die niet in de prijs zijn verwerkt (vervuiling, verkeersdrukte); overheidsingrijpen beoogt deze te internaliseren via heffingen of regulering.

Beleidsevaluatie toetst op doelmatigheid (kosten versus baten), doeltreffendheid (is het doel bereikt) en neveneffecten; uitkomsten kunnen leiden tot bijstelling of beëindiging.

Rechtsstaat betekent dat ook de overheid gebonden is aan het recht; kernbeginselen zijn legaliteit, machtenscheiding, onafhankelijke rechtspraak en grondrechten.

Legaliteitsbeginsel: elk overheidsoptreden dat burgers raakt of vrijheid beperkt, berust op een wettelijke grondslag.

Klassieke grondrechten (vrijheid, eigendom, meningsuiting) beschermen tegen de overheid; sociale grondrechten (werk, huisvesting, zorg) zijn opdrachten aan de overheid.

Trias politica van Montesquieu: wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht zijn gescheiden en controleren elkaar via checks and balances.

Rechterlijke onafhankelijkheid: rechters zijn voor het leven benoemd, niet afzetbaar door de regering en mogen niet tegelijk politieke functies bekleden.

Strafrechtelijke keten: opsporing (politie, Openbaar Ministerie), vervolging, berechting en tenuitvoerlegging; het OM heeft het monopolie op vervolging.

Legaliteits- en nulla-poena-beginsel: geen straf zonder voorafgaande wettelijke strafbepaling; beginselen van behoorlijk bestuur binden de uitvoerende macht.

Rechtsbescherming tegen de overheid: bezwaar bij het bestuursorgaan, beroep bij de bestuursrechter en hoger beroep; de Nationale ombudsman biedt laagdrempelige controle.

Representatieve democratie: burgers kiezen volksvertegenwoordigers die besluiten nemen; kenmerken zijn vrije, geheime en periodieke verkiezingen en politieke pluraliteit.

Kiesstelsel Nederland: evenredige vertegenwoordiging met één landelijke kieskring en kiesdrempel van één zetel (0,67% van de stemmen); restzetels via grootste gemiddelden.

Taken van het parlement: wetgeving (medewetgever), controle van de regering (motie van wantrouwen, vragenrecht, enquêterecht) en vertegenwoordiging van burgers.

Formatie: informateur verkent coalities, formateur vormt het kabinet; regeerakkoord bindt coalitiepartijen, waarna de Tweede Kamer instemt via vertrouwensregel.

Klassieke tegenstellingen: links-rechts (overheid versus markt, herverdeling) en progressief-conservatief (verandering versus behoud van normen en tradities).

Nederland kent een consensusdemocratie met overleg (polder model), evenredige vertegenwoordiging en een grondwettelijk recht op vrijheid van meningsuiting en vereniging.

Directe democratie-instrumenten: referendum (sinds 2018 alleen raadgevend zonder wettelijke basis), burgerinitiatief en inspraakprocedures bij besluitvorming.

Politieke partijen vervullen functies: articulatie van belangen, aggregatie tot programma, rekrutering van bestuurders en mobilisatie van kiezers.

Verzorgingsstaat: de overheid draagt medeverantwoordelijkheid voor bestaanszekerheid van burgers via sociale verzekeringen, sociale voorzieningen en arbeidsmarktbeleid.

Sociale verzekeringen zijn premiegefinancierd: volksverzekeringen (AOW, AWBZ/Wlz, AKW) voor alle ingezetenen; werknemersverzekeringen (WW, WIA, ZW) voor werknemers.

Sociale voorzieningen zijn belastinggefinancierd en vangen het restant op, zoals de Participatiewet (bijstand) en de kinderbijslag; zij zijn niet premiegebonden.

Drie typen verzorgingsstaat (Esping-Andersen): liberaal (VS, minimale uitkeringen), corporatistisch (Duitsland, verzekeringslogica) en sociaaldemocratisch (Scandinavië, universeel).

Solidariteit als grondslag: risicosolidariteit (gezonden betalen voor zieken) en inkomenssolidariteit (hoge inkomens dragen meer bij dan lage).

Participatiewet en WIA beogen arbeidsdeelname te bevorderen; het activerende beleid verschuift de nadruk van inkomensbescherming naar re-integratie.

Debat over de verzorgingsstaat: betaalbaarheid (vergrijzing, premiedruk), doelmatigheid, armoedeval en de balans tussen eigen verantwoordelijkheid en collectieve bescherming.

Eigen risico en eigen bijdragen zijn instrumenten om moreel risico (zorggebruik zonder kostenbewustzijn) te beperken; ze verhogen echter de inkomensongelijkheid.

Pluriforme samenleving: naast elkaar bestaande levensbeschouwingen, waarden en leefstijlen binnen één samenleving, met grondwettelijke bescherming van diversiteit.

Multiculturele samenleving verwijst naar de aanwezigheid van etnisch-culturele minderheden; integratie betreft deelname aan arbeid, onderwijs en politiek.

Assimilatie (aanpassen aan dominante cultuur), integratie (deelnemen met behoud van eigen identiteit) en segregatie (gescheiden levens) zijn ideaaltypische posities.

Artikel 1 Grondwet verbiedt discriminatie; de Wet gelijke behandeling en het College voor de Rechten van de Mens handhaven gelijke behandeling.

Vrijheid van meningsuiting (art. 7 Gw) kent grenzen: strafbaar zijn belediging, discriminatie, haatzaaien en opruiing (art. 137 Sr).

Socialisatie verloopt via primaire (gezin) en secundaire (school, media, werk) instanties; cultuurkenmerken zijn onder meer waarden, normen, symbolen en rituelen.

Cultuurrelativisme stelt dat culturen gelijkwaardig zijn en alleen in eigen context beoordeeld kunnen worden; universalisme benadrukt algemeen geldende rechten.

Migratiebeleid onderscheidt asielmigratie (bescherming, Vluchtelingenverdrag 1951) van arbeids- en gezinsmigratie; naturalisatie vereist onder meer inburgering en een vaste woonplaats.

Beleidsinstrumenten: communicatie, economische middelen (subsidie, heffing), juridische middelen (wet, vergunning, verbod) en fysieke middelen (infrastructuur).

Beleidscyclus: agendavorming, voorbereiding, bepaling, uitvoering en evaluatie met terugkoppeling naar de agenda.

Collectief goed: niet-uitsluitbaar en niet-rivaliserend, zoals dijken en defensie; de overheid financiert deze via belastingen.

Externe effecten zijn kosten of baten buiten de marktprijs, zoals vervuiling; heffingen of regulering internaliseren ze.

Kingdons stromen model: probleem-, beleids- en politieke stroom moeten samenvallen voor een window of opportunity.

Doeltreffendheid meet of het doel is bereikt; doelmatigheid meet de verhouding tussen kosten en baten van het beleid.

Draagvlak versus dwang: verplichtingen geven zekerheid maar verminderen vrijwillige medewerking van burgers en organisaties.

Legaliteitsbeginsel: elk overheidsoptreden dat burgers raakt, berust op een wettelijke grondslag.

Klassieke grondrechten beschermen tegen de overheid; sociale grondrechten verplichten de overheid tot inspanning, niet tot resultaat.

Trias politica: wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht zijn gescheiden en controleren elkaar.

Rechterlijke onafhankelijkheid: levenslange benoeming, geen afzetbaarheid door de regering, geen politieke nevenfuncties.

Nulla poena: geen straf zonder voorafgaande wettelijke strafbepaling; het OM heeft het vervolgingsmonopolie.

Rechtsbescherming: bezwaar bij het bestuursorgaan, beroep bij de bestuursrechter, hoger beroep en de Nationale ombudsman.

Beginselen van behoorlijk bestuur: zorgvuldigheid, motivering, evenredigheid en vertrouwensbeginsel binden de uitvoerende macht.

Evenredige vertegenwoordiging met één landelijke kieskring; kiesdrempel is één zetel (0,67% van de stemmen).

Parlementaire taken: medewetgever, controleur van de regering en vertegenwoordiger van burgers.

Controle-instrumenten: vragenrecht, motie van wantrouwen, parlementaire enquête en het recht van initiatief en amendement.

Formatie: informateur verkent, formateur vormt het kabinet; het regeerakkoord bindt coalitiepartijen.

Vertrouwensregel: het kabinet moet het vertrouwen van de Tweede Kamer hebben en treedt af bij een aangenomen motie van wantrouwen.

Links-rechts gaat over herverdeling en de rol van de overheid; progressief-conservatief over tempo en richting van verandering.

Partijfuncties: belangenarticulatie, aggregatie tot programma, rekrutering van bestuurders en mobilisatie van kiezers.

Volksverzekeringen (AOW, Wlz, AKW) gelden voor alle ingezetenen en worden uit premies betaald.

Werknemersverzekeringen (WW, WIA, ZW) gelden voor werknemers en worden uit premies betaald.

Sociale voorzieningen, zoals de Participatiewet, worden uit belastingen betaald en vangen het restant op.

Esping-Andersen onderscheidt liberale, corporatistische en sociaaldemocratische verzorgingsstaten.

Risicosolidariteit: gezonden betalen mee voor zieken; inkomenssolidariteit: hoge inkomens dragen meer bij.

Activerend beleid verschuift de nadruk van inkomensbescherming naar re-integratie op de arbeidsmarkt.

Moreel risico: verzekerde burgers gebruiken zorg of uitkeringen zonder kostenbewustzijn; eigen risico beperkt dit maar verhoogt ongelijkheid.

Artikel 1 Grondwet verbiedt discriminatie; het College voor de Rechten van de Mens handhaaft gelijke behandeling.

Vrijheid van meningsuiting (art. 7 Gw) kent grenzen in het strafrecht: belediging, discriminatie, haatzaaien en opruiing.

Assimilatie, integratie en segregatie zijn ideaaltypische posities ten opzichte van de dominante cultuur.

Socialisatie verloopt via primaire (gezin) en secundaire (school, media, werk) instanties; cultuur omvat waarden, normen, symbolen en rituelen.

Cultuurrelativisme beoordeelt culturen alleen in eigen context; universalisme benadrukt algemeen geldende mensenrechten.

Migratiebeleid onderscheidt asielmigratie (Vluchtelingenverdrag 1951) van arbeids- en gezinsmigratie.

Naturalisatie vereist onder meer inburgering, een vaste woonplaats en een onberispelijk gedrag.