VWO Maatschappijleer flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Maatschappelijk vraagstuk

Een probleem dat veel mensen raakt, waarover verschillende groepen van mening verschillen en waarvoor een collectieve oplossing wordt gezocht via politiek en beleid.

Beleidscyclus

De opeenvolgende fasen van overheidsbeleid: agendavorming, beleidsvoorbereiding, beleidsbepaling, beleidsuitvoering en evaluatie, waarna terugkoppeling naar de agenda volgt.

Collectief goed

Een goed dat niet-uitsluitbaar en niet-rivaliserend is, zoals dijken en defensie; de markt levert dit onvoldoende, dus financiert de overheid het via belastingen.

Extern effect

Een kostenpost of baat die niet in de marktprijs is verwerkt, zoals vervuiling of verkeersdrukte; de overheid probeert dit te internaliseren via heffingen of regulering.

Doeltreffendheid en doelmatigheid

Doeltreffendheid meet of het beleidsdoel is bereikt; doelmatigheid meet de verhouding tussen de kosten en de baten van de gekozen middelen.

Beleidsinstrumenten

De middelen waarmee de overheid stuurt: communicatie, economische prikkels zoals subsidie en heffing, juridische middelen zoals wet en vergunning, en fysieke middelen.

Agendavorming

Het proces waarbij een probleem de politieke agenda bereikt; volgens Kingdon gebeurt dit als probleemstroom, beleidsstroom en politieke stroom samenvallen.

Legaliteitsbeginsel

Het rechtsstatelijke beginsel dat elk overheidsoptreden dat burgers raakt of hun vrijheid beperkt, berust op een wettelijke grondslag.

Klassieke grondrechten

Grondrechten die burgers beschermen tegen inmenging door de overheid, zoals vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid en het recht op eigendom.

Sociale grondrechten

Grondrechten die de overheid een inspanningsverplichting geven, zoals werk, huisvesting en zorg; burgers kunnen hieraan geen directe aanspraak ontlenen.

Trias politica

De scheiding van wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht, waarbij elke macht de andere controleert via checks and balances.

Rechterlijke onafhankelijkheid

Rechters worden voor het leven benoemd, zijn niet afzetbaar door de regering en mogen geen politieke functies bekleden, zodat zij zonder druk recht kunnen spreken.

Nulla poena beginsel

Geen straf zonder een voorafgaande wettelijke strafbepaling; dit beginsel beschermt burgers tegen willekeurige bestraffing door de overheid.

Vervolgingsmonopolie

Alleen het Openbaar Ministerie mag beslissen of een strafbaar feit wordt vervolgd; de rechter oordeelt vervolgens onafhankelijk over de schuld.

Evenredige vertegenwoordiging

Kiesstelsel waarbij het percentage behaalde stemmen rechtstreeks bepaalt hoeveel zetels een partij krijgt; in Nederland met één landelijke kieskring en kiesdrempel van één zetel.

Vertrouwensregel

Het ongeschreven staatsrechtelijke beginsel dat het kabinet moet aftreden wanneer de Tweede Kamer een motie van wantrouwen aanneemt.

Regeerakkoord

Het akkoord waarin coalitiepartijen hun gezamenlijke beleidsvoornemens vastleggen; het bindt de fracties en vormt de basis van het kabinetsbeleid.

Motie van wantrouwen

Een uitspraak van de Tweede Kamer waarin zij haar afkeuring over een bewindspersoon of het kabinet uitspreekt; aanname leidt doorgaans tot aftreden.

Partijfuncties

Politieke partijen articuleren belangen, bundelen die tot een verkiezingsprogramma, rekruteren bestuurders en mobiliseren kiezers bij verkiezingen.

Links en rechts

Politieke tegenstelling over de rol van de overheid en herverdeling van inkomen: links kiest meer collectieve voorzieningen, rechts meer markt en eigen verantwoordelijkheid.

Referendum

Volksstemming over een politiek besluit; in Nederland is het sinds 2018 niet wettelijk geregeld, maar gemeenten kunnen een raadgevend referendum houden.

Volksverzekeringen

Sociale verzekeringen voor alle ingezetenen, zoals AOW, Wlz en AKW, gefinancierd uit premies die van het inkomen worden ingehouden.

Werknemersverzekeringen

Sociale verzekeringen voor werknemers, zoals WW, WIA en ZW, die inkomensverlies bij werkloosheid of arbeidsongeschiktheid opvangen via premies.

Sociale voorzieningen

Uit belastingen gefinancierde regelingen die een minimuminkomen garanderen, zoals de Participatiewet; zij vullen aan wat verzekeringen niet dekken.

Verzorgingsstaat

Staatsvorm waarin de overheid medeverantwoordelijkheid draagt voor de bestaanszekerheid van burgers via sociale verzekeringen, voorzieningen en arbeidsmarktbeleid.

Risicosolidariteit

Solidariteitsbeginsel waarbij mensen met een laag risico meebetalen aan de kosten van mensen met een hoog risico, zoals gezonden aan zieken.

Inkomenssolidariteit

Solidariteitsbeginsel waarbij hogere inkomens naar verhouding meer bijdragen aan collectieve voorzieningen dan lagere inkomens, via progressieve premies en belastingen.

Activerend beleid

Beleid dat de nadruk legt op re-integratie en arbeidsdeelname in plaats van alleen inkomensbescherming, met voorwaarden en plichten voor uitkeringsgerechtigden.

Moreel risico

Het verschijnsel dat verzekerde burgers minder kostenbewust zorg of uitkeringen gebruiken; eigen risico en eigen bijdragen proberen dit te beperken.

Pluriforme samenleving

Samenleving waarin meerdere levensbeschouwingen, waarden en leefstijlen naast elkaar bestaan, met grondwettelijke bescherming van die diversiteit.

Assimilatie en integratie

Assimilatie betekent opgaan in de dominante cultuur; integratie betekent deelnemen aan de samenleving met behoud van de eigen culturele identiteit.

Socialisatie

Het proces waarbij mensen waarden, normen en vaardigheden aanleren via primaire instanties zoals het gezin en secundaire instanties zoals school, werk en media.