VWO Maatschappijleer key terms

Een probleem dat veel mensen raakt, waarover verschillen van mening bestaan en dat alleen door gezamenlijke inspanning of overheidsingrijpen kan worden aangepakt.

Het proces waarbij een probleem de aandacht van media, politiek en publiek krijgt en daardoor op de beleidsagenda terechtkomt.

De opvattingen die een groot deel van de bevolking op een bepaald moment over een kwestie heeft, zichtbaar via peilingen, media en discussies.

Het bewust kiezen van woorden, beelden en invalshoeken waardoor een kwestie op een bepaalde manier wordt begrepen en beoordeeld.

Een middel dat de overheid inzet om gedrag van burgers of organisaties te beïnvloeden, zoals wetgeving, subsidie, voorlichting of heffing.

Een beleidsinstrument waarbij de overheid regels oplegt en overtreding bestraft met sancties, zodat burgers geen keuze hebben.

Een financiële bijdrage van de overheid aan burgers of organisaties om bepaald gedrag of een bepaalde voorziening te stimuleren.

Een voorziening waarvan niemand kan worden uitgesloten en waarvan het gebruik door de één het gebruik door anderen niet vermindert, zoals dijken of straatverlichting.

Iemand die profiteert van een collectief goed of van inspanningen van anderen zonder zelf bij te dragen aan de kosten.

Het verschijnsel dat overheidsingrijpen niet het gewenste resultaat oplevert of zelfs nieuwe problemen veroorzaakt, bijvoorbeeld door trage besluitvorming of verkeerde prikkels.

Een situatie waarin de vrije markt niet zorgt voor een maatschappelijk gewenste uitkomst, bijvoorbeeld bij milieuvervuiling of oneerlijke concurrentie.

Een staat waarin de overheid zelf gebonden is aan het recht, de macht gespreid is en burgers beschermd worden tegen willekeur.

De scheiding van staatsmacht in een wetgevende, een uitvoerende en een rechtsprekende macht, die elkaar controleren en in evenwicht houden.

Het stelsel waarbij de verschillende staatsmachten elkaar controleren en wederzijds kunnen corrigeren, zodat geen enkele macht te veel wordt.

Fundamentele rechten die in de Grondwet zijn vastgelegd en die burgers beschermen tegen de overheid en ruimte geven om eigen keuzes te maken.

Vrijheidsrechten die de overheid vooral moet respecteren, zoals vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid en het recht op privacy.

Rechten die de overheid opdraagt actief te zorgen voor bestaanszekerheid en ontplooiing, zoals recht op onderwijs, huisvesting en bijstand.

Het beginsel dat de overheid alleen mag ingrijpen op basis van een wettelijke grondslag die vooraf is vastgesteld en openbaar is.

De waarborg dat burgers kunnen weten welke regels gelden, dat die regels niet met terugwerkende kracht veranderen en dat afspraken worden nagekomen.

Rechters die zonder beïnvloeding van regering of parlement rechtspreken, benoemd voor het leven en alleen gebonden aan de wet.

Een staatsvorm met een koning als staatshoofd wiens bevoegdheden door de Grondwet zijn beperkt en die geen politieke verantwoordelijkheid draagt.

Een democratie waarin de bevolking een parlement kiest dat de regering controleert en waarin de regering het vertrouwen van dat parlement nodig heeft.

Het beginsel dat ministers verantwoording schuldig zijn aan het parlement voor hun eigen handelen en voor het handelen van het staatshoofd.

Een uitspraak van de Tweede Kamer waaruit blijkt dat zij het vertrouwen in een minister of het kabinet verliest, wat tot aftreden kan leiden.

De verhouding waarin het parlement en de regering elk een eigen rol hebben: de Kamer controleert en de regering bestuurt, zonder dat de rollen samenvallen.

Het geheel van regels dat bepaalt hoe stemmen worden omgezet in zetels, bijvoorbeeld via evenredige vertegenwoordiging of een districtenstelsel.

Een organisatie die standpunten bundelt, kandidaten levert voor verkiezingen en zo invloed probeert te krijgen op het overheidsbeleid.

Een organisatie die buiten de verkiezingen om invloed probeert uit te oefenen op de politiek, bijvoorbeeld via lobby, acties of media.

Een samenleving waarin de overheid via wetten, uitkeringen en voorzieningen de bestaanszekerheid van burgers waarborgt en ongelijkheid beperkt.

De bereidheid om kosten en risico's met anderen te delen, bijvoorbeeld doordat gezonden meebetalen aan de zorg voor zieken.

Het stelsel van verzekeringen en voorzieningen dat burgers beschermt tegen inkomensverlies door ziekte, werkloosheid, arbeidsongeschiktheid of ouderdom.

Beleid dat werklozen via scholing, begeleiding en prikkels aan het werk helpt, in plaats van hen alleen een uitkering te geven.

De gedachte dat burgers meer zelf en samen met anderen zorgen voor elkaar en minder snel een beroep doen op de overheid.

Een samenleving waarin mensen met verschillende levensbeschouwingen, culturen en leefstijlen naast elkaar bestaan en daar ruimte voor hebben.

Een samenleving waarin groepen met verschillende etnische en culturele achtergronden samenleven en elkaars gebruiken zichtbaar aanwezig zijn.

Het proces waarbij nieuwkomers en gevestigden naar elkaar toe groeien, met wederzijdse aanpassing en volwaardige deelname aan de samenleving.

Een vorm van aanpassing waarbij nieuwkomers hun eigen cultuur grotendeels opgeven en de dominante cultuur van het gastland overnemen.

De houding waarbij mensen gedrag of opvattingen die zij afkeuren toch toestaan, zolang anderen daardoor geen schade wordt berokkend.

Het ongelijk behandelen van mensen op grond van kenmerken zoals afkomst, godsdienst, geslacht of handicap, zonder objectieve rechtvaardiging.

De rol van nieuwsmedia om naast de staatsmachten kritisch toezicht te houden op politiek en bestuur en zo het publiek te informeren.