Verzorgingsstaat: bestaanszekerheid, solidariteit en participatie
De verzorgingsstaat toetst of je kunt uitleggen hoe de overheid bestaanszekerheid organiseert, welke regelingen daarbij horen en hoe solidariteit en eigen verantwoordelijkheid tegen elkaar worden afgewogen. Veel vragen vragen om toepassing op een levenssituatie.
Instrumenten
Sociale verzekeringen: volksverzekeringen (AOW, Anw, Wlz, AKW) gelden voor iedereen in Nederland; werknemersverzekeringen (WW, WIA, ZW) alleen voor werknemers die premie betalen. Sociale voorzieningen zijn het belastinggefinancierde vangnet, zoals de Participatiewet (bijstand) en toeslagen. Sociale grondrechten (art. 20-23 Grondwet) geven de overheid een opdracht tot bestaanszekerheid, volksgezondheid en onderwijs.
Typen en ontwikkeling
Esping-Andersen onderscheidt een liberaal type (markt centraal, lage uitkeringen), een sociaaldemocratisch type (universeel, hoge belastingen) en een corporatistisch type (gekoppeld aan arbeidsmarktpositie). Nederland is een mengvorm met veel verzekeringen. Sinds de troonrede van 2013 verschuift het beleid naar een participatiesamenleving: eigen verantwoordelijkheid, werk boven uitkering, decentralisatie naar gemeenten (Wmo, Jeugdwet, Participatiewet), verhoging van de AOW-leeftijd en meer nadruk op mantelzorg.
Solidariteit en risico's
Solidariteit betekent dat risico's worden gedeeld tussen jong en oud, gezond en ziek, werkend en niet-werkend. Keerzijde zijn moreel risico en calculerend gedrag: verzekerden gaan meer risico nemen of minder zoeken naar werk. De armoedeval ontstaat als extra inkomen leidt tot verlies van toeslagen, waardoor werken niet loont. Uitvoeringsproblemen, zoals bij de toeslagen, laten zien dat een regeling in de praktijk kan falen.
Uitgewerkt voorbeeld
Casus: iemand verliest haar baan. Redenering: eerst WW, een werknemersverzekering met premie en arbeidsverleden; daarna, als het inkomen onder het minimum zakt, bijstand via de Participatiewet, met huishoudinkomen- en vermogenstoets en sollicitatieplicht. Bij ziekte of arbeidsongeschiktheid volgen ZW en WIA; AOW pas op de pensioenleeftijd. Toeslagen vullen aan. Zo zie je solidariteit (gedeelde risico's) en eigen verantwoordelijkheid (sollicitatieplicht, sancties) samen.
Valkuilen
- Volks- en werknemersverzekering verwisselen.
- Bijstand als verzekering zien; het is een belastinggefinancierde voorziening.
- De verzorgingsstaat alleen als uitgaven zien en niet als wetgeving en voorzieningen.
- Moreel risico verwarren met fraude.