VWO Nederlands cheat sheet

Hoofdgedachte: de bewering die de hele tekst samenvat en die je in één zin kunt formuleren; onderwerp is alleen waar de tekst over gaat (een paar woorden).

Functie van een alinea bepalen: let op signaalwoorden. 'Daarom', 'dus', 'concluderend' wijzen op een conclusie; 'echter', 'maar', 'toch' op een tegenstelling; 'bijvoorbeeld', 'zoals' op een toelichting of voorbeeld.

Tekstverbanden en signaalwoorden: opsomming (ten eerste, ook, bovendien), oorzaak-gevolg (doordat, daardoor, zodat), doel-middel (om te, door middel van), voorwaarde (als, mits, tenzij), reden (omdat, aangezien).

Feit versus mening: een feit is controleerbaar en kan waar of onwaar zijn; een mening bevat een waardeoordeel en is herkenbaar aan woorden als 'belachelijk', 'volgens mij', 'helaas', 'gelukkig'.

Argumentatiestructuur: standpunt plus argumenten; een tegenargument weerlegt een eerder argument; een weerlegging ontkracht het tegenargument. Enkelvoudig = één argument, meervoudig = meerdere onafhankelijke argumenten, onderschikkend = argumenten die elkaar versterken.

Argumentatietypes: oorzaak-gevolg (het is zo omdat A tot B leidt), kenmerk (iets is zo omdat het eigenschap X heeft), voorbeeld, vergelijking, autoriteit (een deskundige zegt het), algemeen principe.

Betrouwbaarheid van een bron beoordelen op: deskundigheid van de auteur, actualiteit van de publicatie, herkomst (wetenschappelijk tijdschrift versus opinieblog), controleerbaarheid van genoemde feiten en aanwezigheid van belangen.

Informatief versus betogend versus beschouwend: een informatief artikel wil kennis overdragen, een betogend artikel wil overtuigen van een standpunt, een beschouwend artikel weegt meerdere kanten af zonder expliciet standpunt.

Meerkeuzestrategie bij 'wat is de functie van alinea X': lees de alinea zelf, de voorafgaande en de volgende alinea, en toets daarna welke van de gegeven functies (conclusie, voorbeeld, nuancering, samenvatting) het beste past bij het verband.

Tekstsoorten en vaste opbouw: betoog (stelling, argumenten, tegenargument met weerlegging, conclusie), beschouwing (inleiding met vraag, alinea's per gezichtspunt, afsluiting met afweging), ingezonden brief (aanleiding, standpunt, argumenten, oproep).

Alinea-eis: één kernzin per alinea, meestal de eerste zin; de overige zinnen zijn toelichting, voorbeeld of bewijs. Een nieuwe alinea begint bij een nieuw deelonderwerp.

Verwijswoorden controleren: 'die' bij de-woorden, 'dat' bij het-woorden; 'hen' na een voorzetsel en als lijdend voorwerp, 'hun' als meewerkend voorwerp; 'waarvan', 'waarmee' bij voorzetselbijwoorden.

Formeel schrijfregister: gebruik 'u' in plaats van 'jij', vermijd spreektaal ('best wel', 'een beetje'), vermijd afkortingen en emoticons, en vermijd overdreven sterke woorden zonder onderbouwing.

D-t en t-regel: vervang het werkwoord door 'lopen' of 'smurfen' om de juiste uitgang te horen; tegenwoordige tijd enkelvoud krijgt -t, verleden tijd gebruik je 't kofschip (x) voor -te/-ten.

Samengestelde zinnen: hoofdzin plus bijzin; in de bijzin gaan persoonsvorm en onderwerp andersom (omdat ik morgen vertrek). Losse zinnen met 'en, maar, want, dus' zijn nevenschikkend en houden de gewone woordvolgorde.

Concreet en bondig formuleren: schrap holle frases ('in het kader van', 'op het gebied van'), vermijd dubbele ontkenningen, gebruik actieve zinnen in plaats van lijdende vormen waar de handelende persoon bekend is.

Woordenschat en stijl: vermijd herhaling van hetzelfde woord in opeenvolgende zinnen, wissel lange en korte zinnen af, en zorg dat elke zin een duidelijke kern heeft (onderwerp, persoonsvorm, gezegde).

Controle bij herlezen: check of inleiding de vraag of stelling bevat, of elk argument een toelichting heeft, of de conclusie aansluit bij de inleiding en of de tekst geen ontbrekende schakels bevat tussen alinea's.