VWO Nederlands key terms

De kernbewering die een alinea of hele tekst over het onderwerp doet; alle andere zinnen ondersteunen, nuanceren of illustreren die bewering. Je vindt haar vaak in de inleiding of het slot.

Datgene waar de tekst in één of enkele woorden over gaat, zonder dat er al een bewering over wordt gedaan. Het onderwerp is breder en neutraler dan de hoofdgedachte.

Een aspect van het hoofdonderwerp dat in een afzonderlijk tekstdeel wordt uitgewerkt. Meerdere deelonderwerpen samen vormen de opbouw van de hele tekst.

De rol die een alinea in het betoog vervult, bijvoorbeeld inleiding, standpunt, argument, tegenargument, weerlegging of conclusie. Die functie bepaalt hoe je de alinea moet lezen en samenvatten.

De logische relatie tussen twee opeenvolgende alinea's, zoals oorzaak-gevolg, opsomming, tegenstelling of conclusie. Je herkent die relatie aan signaalwoorden en aan de inhoudelijke aansluiting.

De manier waarop zinnen of tekstgedeelten inhoudelijk aan elkaar zijn gekoppeld, bijvoorbeeld chronologisch, vergelijkend, oorzakelijk of toegevend. Het verband bepaalt hoe je informatie moet combineren.

Woord of woordgroep dat een tekstverband aankondigt, zoals 'daarentegen', 'doordat', 'kortom' of 'tenzij'. Het helpt je de redenering van de schrijver snel te volgen.

De stelling die de schrijver verdedigt of aanvalt en die met argumenten moet worden onderbouwd. Een standpunt is herkenbaar aan formuleringen als 'ik vind' of 'volgens mij moet'.

Een reden of bewijs dat een standpunt aannemelijk moet maken. Een argument kan feitelijk zijn, een beroep doen op ervaring of autoriteit, of wijzen op nadelige gevolgen.

De wijze waarop standpunt en argumenten in een tekst zijn geordend, bijvoorbeeld enkelvoudig, onderschikkend of nevenschikkend. De structuur laat zien welk argument welk ander argument ondersteunt.

Een bezwaar tegen het eigen standpunt of een argument voor de tegenovergestelde positie. Een schrijver noemt het vaak om het daarna te weerleggen en zo de eigen positie sterker te maken.

Het ontkrachten van een tegenargument of van een bezwaar, bijvoorbeeld door de feiten te weerleggen of de gevolgen te relativeren. Een geslaagde weerlegging herstelt de kracht van het eigen standpunt.

Een redeneerfout die een argument ongeldig maakt, zoals een persoonlijke aanval, een cirkelredening of een verkeerd beroep op autoriteit. Het herkennen van drogredenen is nodig om betogen kritisch te beoordelen.

Een feit is controleerbaar en kan waar of onwaar zijn; een mening is een waardering of oordeel van de schrijver. Het onderscheid bepaalt of een uitspraak als bewijs kan dienen.

Objectief taalgebruik beschrijft waarneembare zaken zonder oordeel; subjectief taalgebruik bevat een persoonlijke waardering of emotie. Woordkeuze verraadt vaak welk van de twee de schrijver hanteert.

De gevoelswaarde of bijklank die een woord oproept, los van de letterlijke betekenis. 'Kinderachtig' en 'jeugdig' kunnen hetzelfde feit beschrijven maar verschillen sterk in connotatie.

De letterlijke, woordenboekachtige betekenis van een woord, zonder gevoelswaarde. Bij het lezen let je op denotatie om te voorkomen dat je een connotatie voor een feit aanziet.

De houding die de schrijver tegenover lezer en onderwerp uitstraalt, bijvoorbeeld zakelijk, ironisch, bezorgd of spottend. Toon blijkt uit woordkeuze, zinsbouw en het soort voorbeelden.

Wat de schrijver met de tekst wil bereiken, zoals informeren, overtuigen, activeren, amuseren of instrueren. Het doel bepaalt welke tekstsoort en welke argumentatie passend zijn.

De groep lezers op wie de schrijver zich richt en wier voorkennis, belangstelling en houding de woordkeuze bepalen. Een tekst voor vakgenoten ziet er anders uit dan een tekst voor scholieren.

Een categorie teksten met een herkenbaar doel en vaste kenmerken, zoals nieuwsbericht, betoog, beschouwing, recensie of column. De tekstsoort voorspelt welke vragen je kunt verwachten.

Een tekst waarin de schrijver een standpunt verdedigt met argumenten en tegenargumenten weerlegt. Het doel is overtuigen; de lezer moet na lezing dezelfde mening zijn toegedaan.

Een tekst die een onderwerp van meerdere kanten belicht zonder een duidelijk standpunt te verdedigen. Het doel is de lezer aan het denken zetten en inzicht geven in de verschillende visies.

Een stijlfiguur waarbij de schrijver het tegenovergestelde zegt van wat hij bedoelt, vaak met een kritische of spottende ondertoon. Ironie vraagt om aandacht voor context en toon.

Taalgebruik waarbij iets figuurlijk wordt voorgesteld, bijvoorbeeld in een vergelijking, metafoor of personificatie. Beeldspraak beïnvloedt de toon en kan een argument kracht bijzetten.

De mate waarin je een bron kunt vertrouwen op juistheid en onpartijdigheid, afhankelijk van herkomst, datum, methode en belangen van de auteur. Bij het beoordelen van een betoog weeg je dit mee.

Een overzicht vooraf met onderwerp, doel, publiek, hoofdgedachte en de volgorde van alinea's. Een schrijfplan voorkomt dat je tijdens het schrijven van richting verandert of essentiële onderdelen vergeet.

De indeling in inleiding, middenstuk en slot, waarbij elke alinea een eigen functie vervult. Een heldere opbouw helpt de lezer de hoofdgedachte en de argumentatie te volgen.

Het eerste deel van een tekst dat het onderwerp introduceert, de aandacht trekt en vaak al een vraag of standpunt aankondigt. Een goede inleiding maakt duidelijk waarom de lezer verder moet lezen.

Het laatste deel van een tekst dat de hoofdgedachte herhaalt, een conclusie trekt of een aanbeveling doet. Het slot mag geen nieuwe argumenten introduceren die niet eerder zijn genoemd.

Een uitspraak die logisch volgt uit eerder gegeven argumenten of feiten, vaak aangekondigd met 'dus' of 'daarom'. Een conclusie zonder onderbouwing is in een betoog niet geldig.

Een samenhangend tekstblok rond één deelonderwerp, herkenbaar aan een witregel of inspringing. Elke alinea hoort één kernzin te bevatten die de rest van de alinea draagt.

De belangrijkste zin van een alinea, meestal de eerste of laatste, die de strekking van het hele blok samenvat. De overige zinnen lichten de kernzin toe of bewijzen haar.

De precieze woordkeuze en zinsbouw waarmee je een gedachte weergeeft. Een scherpe formulering is bondig, eenduidig en afgestemd op het publiek en het doel van de tekst.

De samenhang tussen zinnen en alinea's, zodat de lezer de redenering zonder hiaten kan volgen. Coherentie ent je door signaalwoorden, verwijzingen en een logische ordening van informatie.

Een woord als 'hij', 'dit', 'daarvan' of 'die' dat terug- of vooruitwijst naar andere tekst. Correct gebruik van verwijswoorden voorkomt dubbelzinnigheid en houdt een tekst leesbaar.

De mate van formaliteit en stijl die je in een tekst hanteert, van zakelijk en neutraal tot informeel of populair. Het register moet passen bij publiek, doel en tekstsoort.

De regels voor correcte schrijfwijze van woorden en het gebruik van leestekens zoals komma, punt en aanhalingstekens. Fouten hierin ondermijnen de geloofwaardigheid van een tekst.