Een persfoto 1:1 overtekenen: wanneer is het nog eigen werk?
Een vwo-5 leerling doet mee aan de praktische opdracht 'Water'. Ze heeft op internet een persfoto gevonden van een overstroomd dorp: een huis staat tot de dakgoot in bruin water, een meisje zit op het dak. Ze wil de foto op 100 × 140 cm nauwkeurig overtekenen met houtskool, met een raster van 4 cm, en de foto 1:1 volgen, inclusief de fotografische grijswaarden. Ze kan niet naar een overstromingsgebied reizen en heeft geen eigen archief. De opdracht eist 'een eigen beeldende oplossing voor het thema water'. De docent twijfelt of dit werk voldoende eigen onderzoek laat zien; de leerling wijst erop dat tekenen naar een foto een klassieke werkwijze is. Er zijn nog vijf weken; de leerling heeft tien lesuren en kan ook werken met inkt, monotype of fotokopieën.
1. Beoordeel het plan van de leerling tegen de eis van een eigen beeldende oplossing. Benoem het risico en geef aan welke keuzes wél als eigen onderzoek gelden.
Read the worked answer
Het plan is niet verboden, maar het levert op dit moment geen eigen beeldende oplossing op. Alle beeldende beslissingen zijn al genomen door de fotograaf: het standpunt, de kadrering, het moment, de lichtval en de verhoudingen. Wat de leerling toevoegt is vooral uitvoeringstijd en technische vaardigheid. Bij een 1:1 vertaling - zeker met een raster - is de kans groot dat de beoordeling uitkomt op 'netjes overgetekend', en dat is te weinig voor een opdracht die om een eigen visie vraagt.
Daar komt het bronprobleem bij: werken naar een persfoto mag, maar de leerling moet zich realiseren dat ze het beeld van een ander gebruikt en dat de ethische lading (een ramp, een herkenbaar kind) meegaat in haar werk. Het meisje is straks op groot formaat te zien zonder dat zij of haar familie daarmee instemde.
Wat wél als eigen onderzoek telt: het aantal en de combinatie van bronnen, het wijzigen van kadrering en formaat, het vertalen naar een medium met eigen wetten (houtskool heeft korrel, veeg en gum; dat is een andere taal dan fotografisch grijs), herhaling en serialiteit, het weglaten of toevoegen van elementen, kleurgebruik en mate van abstractie. Kortom: niet de foto, maar de bewerking ervan moet het onderwerp van het werk worden.
2. Geef drie concrete transformaties die de leerling in tien lesuren kan uitvoeren, en benoem per transformatie het beeldende gevolg.
Read the worked answer
1. Andere uitsnede en standpunt. Niet het hele tafereel, maar bijvoorbeeld alleen de dakrand met het meisje, van onderaf gezien, of juist van boven zodat het water het hele vlak vult. Gevolg: de kijker krijgt geen overzicht maar een blik; het water wordt een abstract vlak en het meisje een kleine vorm daarin. Dit is in één les te ontwerpen en scheelt bovendien tekenwerk op 140 cm.
2. Serialiteit: twee of drie panelen. Paneel één toont alleen het water (inkt, nat-in-nat), paneel twee het huis (houtskool, scherp), paneel drie het meisje (alleen contour). Gevolg: het verhaal wordt opgebouwd in plaats van in één keer verteld; de materialen gaan betekenis dragen (vloeibaar tegenover vast). Ook bruikbaar met monotype, wat snel grote oppervlakken oplevert.
3. Weglaten en invullen. Het meisje wordt een wit vlak of een lege plek; de rest is uitgewerkt. Gevolg: het werk gaat over afwezigheid in plaats van over een slachtoffer; dat lost tegelijk het ethische probleem deels op, want het meisje is niet meer herkenbaar.
Werkwijze: laat de leerling de drie opties als klein schetsje (A4, tien minuten per stuk) naast elkaar leggen, ze vergelijken op zeggingskracht en haalbaarheid, en één keuze onderbouwen. Dat vergelijkingsblad is het bewijs van eigen onderzoek en is in één les te maken.
3. Formuleer hoe de leerling de bron correct vermeldt en wat daarover in het portfolio moet staan, zodat de examinator ziet dat de grens tussen bron en eigen werk bewust is gehanteerd.
Read the worked answer
De leerling noteert in het portfolio minimaal: de vindplaats van de foto (naam fotograaf of persbureau, titel of omschrijving, medium, datum van publicatie, datum van raadpleging), en welke rechten of beperkingen gelden. Bij een persfoto is dat doorgaans auteursrechtelijk beschermd beeld; voor een schoolwerkstuk binnen de examencontext is gebruik als bron meestal acceptabel, maar publicatie buiten school niet zonder toestemming.
Daarnaast hoort er een expliciete regel bij: 'Dit werk is gemaakt naar een bestaande foto van [bron]. De kadrering, het formaat, de materiaalkeuze en het weglaten van [element] zijn mijn eigen keuzes.' Die zin is preciezer dan een losse bronvermelding, omdat hij benoemt wát van de leerling is.
Verder in het portfolio: de uitgeprinte foto met de eigen uitsnede in potlood, de drie schetsvarianten met een korte afweging, en een notitie over de ethische keuze rond het herkenbare kind. Dat laatste hoeft geen lang betoog te zijn; drie zinnen volstaan, als ze maar laat zien dat de leerling heeft nagedacht over de gevolgen van het gebruik van dit beeld.
Beoordelingskader: bronvermelding alleen is niet genoeg, en eigen keuzes zonder bronvermelding zijn een vorm van verzwijgen. Beide moeten er staan.