HAVO Turks (elementair) cheat sheet

Turkse hoofdzinnen zijn SOV: het vervoegde werkwoord staat meestal aan het einde; zoek het gezegde dus achteraan en bepaal van daaruit onderwerp en lijdend voorwerp.

Turks is agglutinerend: haal suffixen van rechts naar links weg om de woordenboekstam te vinden; een lange woordvorm kan meerdere betekenissen dragen.

Klinkerharmonie bepaalt de suffixvorm: -lar/-ler, -da/-de/-ta/-te en -ı/-i/-u/-ü; de laatste klinker en de stemhebbendheid van de eindmedeklinker zijn beslissend.

Het vraagpartikel mı/mi/mu/mü staat los van het werkwoord en harmonieert; verwar het niet met het suffix -ki of met het voegwoord ki.

Werkwoordsontkenning is -ma/-me vóór de tijdsuitgang; nominale ontkenning is değil, afwezigheid is yok. Let op: één ontkenning keert de hele bewering om.

Veelvoorkomende verbanden: ama/fakat/ancak = tegenstelling; çünkü = oorzaak; bu yüzden = gevolg; ayrıca = toevoeging; önce/sonra = volgorde.

Leesvragen onderscheiden hoofdzaak, detail, betekenis, verwijzing en functie; lokaliseer eerst het trefwoord en lees dan de zin plus één zin ervoor en erna.

Het juiste antwoord parafraseert vaak; letterlijke herhaling van een tekstwoord is eerder een afleider. Controleer altijd bereik van ontkenning, getallen en kwantoren.

Turkse datums staan als dag + maand + jaar; maanden zijn Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim, Kasım, Aralık.

Eerste beluistering: bepaal spreker, plaats, situatie, hoofdonderwerp en intentie; tweede beluistering: noteer alleen details die de opdracht expliciet vraagt.

Ja/nee-vragen herken je aan het vraagpartikel mı/mi/mu/mü en vaak een stijgende intonatie; wh-vragen beginnen met ne, kim, nerede, ne zaman, neden of nasıl.

Getallen: bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi, sekiz, dokuz, on; yüz = 100, bin = 1000; bij tijden betekent buçuk half en çeyrek kwartier.

Siz wijst op formele of beleefde afstand, sen op vertrouwdheid; de keuze verraadt de relatie tussen sprekers en beïnvloedt de werkwoordsvorm.

Discourse markers: yani = herformulering, işte = vulwoord/aanwijzing, ama = tegenstelling, çünkü = oorzaak, sonra = volgorde. Ze markeren de structuur van het gesproken fragment.

Zelfcorrectie: sprekers herhalen of verbeteren getallen en beweringen; de laatste versie is meestal de bedoelde. Signaalwoorden als yani kondigen zo'n correctie aan.

Auditieve ontkenning: -ma/-me in het werkwoord, değil bij nomina en yok bij afwezigheid. Als je deze marker mist, keer je de betekenis om.

Notitieformule: noteer per punt wie, waar, wanneer, welk getal en waarom; gebruik vaste afkortingen en trefwoorden, geen volledige zinnen.

Sen gebruik je tegen vrienden, leeftijdsgenoten en kinderen; siz tegen ouderen, onbekenden, docenten en in formele dienstverlening. Kies één vorm en houd die in het gesprek vast.

Tegenwoordige tijd: werkwoordstam + -yor + persoonsuitgang; let op stamveranderingen zoals git- → gidiyor, et- → ediyor en ye- → yiyor.

Verleden tijd op -dı/-di/-du/-dü met consonantenaanpassing; de geleerde verleden tijd op -mış drukt overlevering of inferentie uit.

Ja/nee-vraag: mı/mi/mu/mü na het bevraagde element; wh-vraag: ne, kim, nerede, ne zaman, neden, nasıl. De persoonsuitgang past bij de aangesproken persoon.

Beleefdheid: lütfen, teşekkür ederim, affedersiniz en vragen met ... misiniz?; een kale gebiedende wijs kan direct en onbeleefd overkomen.

Turn-taking: evet, hı hı, tabii en gerçekten zijn backchannels; een korte herhaling van de vraag geeft bedenktijd en houdt het gesprek gaande.

Reparatieformules: anlamadım, tekrar eder misiniz, nasıl söylenir, ne demek. Gebruik ze gericht en hervat daarna je eigen antwoord.

Monoloog: opening, twee of drie kernpunten met voorbeeld, afsluiting; signaalwoorden önce, sonra, son olarak maken de opbouw hoorbaar.

Korte schrijfproducten: bericht, briefje, uitnodiging en e-mail. Vaste opbouw: aanhef, doel in de eerste zinnen, kern, korte afsluiting en naam.

Formeel: Sayın + naam of Sayın Yetkili, siz, Saygılarımla of İyi günler. Informeel: Merhaba of Sevgili + naam, sen, Görüşürüz of Sevgiler.

Turkse zinsvolgorde is SOV: werkwoord aan het einde; tijd en plaats staan meestal vroeg; het lijdend voorwerp staat vóór het werkwoord.

Suffixcontrole: elk zelfstandig naamwoord krijgt waar nodig meervoud (-lar/-ler), bezit (-ım/-in/-i/-imiz/-iniz/-leri) en naamval (-i/-e/-de/-den).

Klinkerharmonie en consonantenaanpassing gelden ook in schrijfopdrachten: -da wordt -ta na p, ç, t, k, f, s, ş, h; voorbeeld: kitapta, defterde.

Verbind zinnen met ve, ama, çünkü, bu yüzden, ayrıca, önce en sonra; gebruik één connector per logische relatie en vermijd lange opeenstapelingen.

Tijdkeuze: -yor voor nu, -dı voor afgerond verleden, -acak voor toekomst; zet er een passende tijdsuitdrukking bij zoals şimdi, dün of yarın.

Opdrachtcontrole: beantwoord elk bulletpoint, respecteer het woordenaantal en controleer de Turkse letters ı, i, ö, ü, ş, ç en ğ vóór inleveren.