Turks VMBO BB cheat sheet

Turkse teksten zijn agglutinatief: één woord kan meerdere suffixen dragen (ev-de-ki-ler-den = 'van degenen die in huis zijn'); splits een lang woord in stam + suffixen voordat je de betekenis vaststelt.

Vraagwoord in de opdracht bepaalt het antwoordtype: ne (wat), kim (wie), nerede (waar), ne zaman (wanneer), neden/niçin (waarom), nasıl (hoe), kaç (hoeveel). Zoek in de tekst naar precies dat informatie-element.

Hoofdidee-vragen (ana fikir, konu, başlık) vragen om de hele alinea; detailvragen (göre, hangisi doğru) vragen om één zin. Lees bij hoofdidee-vragen eerst de eerste en laatste zin van elke alinea.

Signaalwoorden geven tekststructuur: ama/fakat/ancak (tegenstelling), çünkü (oorzaak), bu yüzden/bu nedenle (gevolg), ayrıca/bunun yanı sıra (toevoeging), örneğin (voorbeeld), sonuç olarak (conclusie).

Verwijswoorden wijzen terug of vooruit: bu, şu, o, bunlar, kendisi, söz konusu. Bepaal bij zo'n woord altijd het zelfstandig naamwoord waarnaar het verwijst; dit is een veelgestelde examenvraag.

Getallen, data en namen zijn vaak het antwoord bij 'volgens de tekst'-vragen; controleer of de tekst een bereik (arasında, kadar) of een exact getal noemt voordat je kiest.

Bij 'welke bewering is niet juist' (yanlış) moet je drie beweringen in de tekst bevestigen en één weerleggen; markeer per optie de regel in de tekst waar je die bevestigt of weerlegt.

Turkse zinsvolgorde is standaard SOV (onderwerp–object–werkwoord); het werkwoord staat meestal aan het eind. Bij lange zinnen: zoek eerst het persoonsgebonden werkwoord achteraan, dan het onderwerp.

Ontkenning staat als -me/-ma aan de werkwoordstam (gelmedi = hij kwam niet) of als değil na een naamwoord (hasta değil = niet ziek); lees ontkenningen altijd mee, anders keer je de betekenis om.

Vowel harmony bepaalt de suffixvorm: na a, ı, o, u volgt ı/i/u/ü uit de 'achterste' reeks (-lar, -dan, -ım); na e, i, ö, ü de 'voorste' reeks (-ler, -den, -im).

Medeklinkerwisseling bij suffixen: p→b (kitap → kitabı), t→d (kanat → kanadı), k→ğ (çocuk → çocuğu) en k→g bij lettergrepen met -in/-e (renk → rengi).

Meervoud enkel met -lar/-ler; na een telwoord geen meervoud: üç kitap (niet üç kitaplar). Ook na çok, birkaç en az blijft het zelfstandig naamwoord enkelvoud.

Naamvalsuffixen: accusatief -(y)ı/-(y)i/-(y)u/-(y)ü (bepaald lijdend voorwerp), datief -(y)a/-(y)e, locatief -da/-de/-ta/-te, ablatief -dan/-den/-tan/-ten, genitief -ın/-in/-un/-ün.

Persoonsuitgangen presens: -ım/-im, -sın/-sin, (geen uitgang), -ız/-iz, -sınız/-siniz, -lar/-ler. Bij 'ben' en 'biz' valt de eerste klinker soms weg (ben → -yım na klinker).

Werkwoordstam + -yor voor de onvoltooid tegenwoordige tijd: geliyorum, geliyorsun, geliyor; let op de klinkerverandering e→i (gelmek → geliyor) en a→ı (yapmak → yapıyor).

Verleden tijd op -dı/-di/-du/-dü met persoonsuitgangen: geldim, geldin, geldi, geldik, geldiniz, geldiler; na een stemloze medeklinker wordt -dı tot -tı (yaptım).

Toekomende tijd: stam + -(y)acak/-(y)ecek + persoonsuitgang, met k→ğ voor een klinker: geleceğim, geleceksin, gelecek.

Beleefdheidsvormen in brieven en e-mails: 'Sayın ...' voor de aanhef, 'Saygılarımla' of 'İyi dileklerimle' als afsluiting; gebruik 'siz' bij onbekenden en 'sen' alleen bij bekenden of leeftijdsgenoten.

Samengestelde zelfstandige naamwoorden krijgen -ı/-i/-u/-ü als tweede lid: Türkçe sözlük → Türkçe sözlüğü; ook bezit 'van' met -(n)ın: Ali'nin kitabı.