Te whaikōrero me te rahui moana
Kei te whakarongo koe ki tētahi whaikōrero e 4 meneti te roa, ā, tata ki te 520 kupu, i tētahi hui ā-hapori mō te whakatū i tētahi rahui moana. E toru ngā kaikōrero; ko te kaikōrero tuarua, ko Tāne, kei te whakamahi i te reo-ā-iwi o Te Kāhui o Te Awa. Ka rongo koe i a ia e whakahua ana i te whakataukī 'He awa, he iwi, he ora' i te tīmatanga, kātahi ka huri ki te reo whakahī ki te whakahee i te tatauranga a te kaunihera: e 18% te pikinga o te utu mō te rahui, engari e 4% anake te pikinga o te oranga o te hapū. I te mutunga, ka whakamārie tōna reo, ka kī ia 'me noho tahi tātou'. Kua hoatu ki a koe he rārangi kupu matua e 12, engari kāore he tuhinga. E 20 meneti koe ki te whakarite i ētahi kōrero e toru mō te hui. Ka pātai te kaiwhakahaere ki a koe: 'He tautoko, he whakahē rānei a Tāne i te rahui?'
1. He aha te tūnga o Tāne mō te rahui? Whakamāramatia mai e rua ngā tohu reo, ā, he aha i kore ai e taea te whakatau mā te ihirangi anake?
Read the worked answer
Kāore e taea te whakatau noa he tautoko, he whakahē rānei; he tūnga matatini. E rua ngā tohu reo. Tuatahi, ko te whakataukī 'He awa, he iwi, he ora' i te tīmatanga: ka herea te awa ki te iwi, engari kāore e kīa 'kaua e rahui'. Nō reira he whakaara i te mana o te iwi, kāore he whakahē tika. Tuarua, ka huri tōna reo ki te whakahī i te tatauranga 18% me te 4%: ka whakamahia te reo kaha, te pikinga o te utu, hei whakaatu i te kore tika o te kaunihera. Engari i te mutunga ka whakamārie ia, ka kī 'me noho tahi tātou'. Mēnā ka titiro noa ki te ihirangi, ka pohehe pea he tautoko, he whakahē rānei; ko te reo whakahī me te whakamārie e whakaatu ana i te whakahē ā-whakahaere, engari i te tautoko ā-kaupapa mō te tiaki i te awa. Me whakarongo ki te huringa o te reo, kaua ko ngā kupu anake.
2. Me pēhea te whakamahi a te whakataukī i te tautohe? Whakaaturia te hononga ki te tatauranga 18% me te 4%.
Read the worked answer
Ka whakamahia te whakataukī hei pou here i te tautohe, kāore hei whakapaipai noa. Ka kī 'He awa, he iwi, he ora': ko te oranga o te iwi kei roto i te awa. Nō reira, i te wā ka whakaputa te kaunihera i te tatauranga 18% mō te utu, ka taea e Tāne te pātai: he aha te 4% mō te oranga o te hapū? Ka noho te whakataukī hei paerewa e ine ai te tatauranga. Ko te 18% e whakaatu ana i te utu, engari ko te whakataukī e kī ana me ine hoki te oranga. Ka kore te tatauranga e noho motuhake; ka herea ki te kaupapa. Mēnā ka whakamahia e te kaunihera anake te 18%, ka kitea te koretake o te tirohanga. Ko te kaha o te whakataukī kei te whakataurite i te utu me te oranga, kāore i te whakahē i te rahui.
3. Ko tēhea pātai ka pātai atu koe i te wā o te uiui, ā, he aha te take?
Read the worked answer
Ka pātai au: 'I pēhea te tatauranga o te 4% mō te oranga o te hapū, ā, he aha ngā waeine i whakamahia?' Ko te take, ko te 4% te taunakitanga ngoikore rawa i roto i te kōrero: kāore i te mārama mehemea he moni, he hauropi, he wā rānei. Mēnā he moni, kāore e taea te whakataurite tika ki te 18% o te utu. Ka pātai au kia whakamāramatia te waeine, te wā, me te puna. Mā tēnei e whakaputa ai te māramatanga, kāore e whakahee noa. Ka taea hoki te pātai mēnā i whakamahia te 4% i roto i te pūrongo a te kaunihera, i te mea kāore he tuhinga i hoatu. Ko te whāinga kia kaua e waiho te tatauranga matatini hei whakatau mā te hunga whakarongo.