NCEA Level 3 Te Reo Rangatira key terms
NCEA Level 3 Te Reo Rangatira · Get comfortable with the vocabulary.
- whakarongo
- Related: oro, kōrero
Te mahi a te tangata ki te hopu i ngā oro me ngā kōrero ā-waha, me te whakamārama i tōna tikanga i roto i tētahi horopaki. Ka whai wāhi ki te aro, te noho puku, me te whakaaro mō te kaupapa e kōrerotia ana.
- kōrero
- Related: whakarongo, oro
Te mahi whakaputa i ngā whakaaro, i ngā kare ā-roto, me ngā mōhio mā te reo ā-waha. Ka whakamahia ngā kupu, te oro, te reo ā-tinana, me te horopaki kia mārama ai te hunga whakarongo.
- pānui
- Related: māramatanga, horopaki
Te mahi a te tangata ki te kite, ki te whakamārama hoki i ngā tohu tuhi, i ngā kupu, me ngā rerenga kōrero kia puta ai te tikanga. Ka whai wāhi ki te aro ki te horopaki me te whakaaro arohaehae.
- tuhituhi
- Related: wetereo, whakaaro
Te mahi hanga i ngā tohu tuhi hei whakaputa i ngā whakaaro, i ngā kōrero, me ngā mōhio. Ka whai wāhi ki te whiriwhiri kupu, te hanga rerenga kōrero, te whakatakoto kaupapa, me te aro ki te hunga pānui.
- tikanga
- Related: whaikōrero, mihi
Ngā kawa, ngā whakahaere, me ngā whakaritenga e whāia ana e tētahi hapori kia tika ai te whakahaere i ngā mahi. Ka whai wāhi ki te whakaute, te manaaki, me te noho tau ki waenga i te tangata.
- whakapapa
- Related: pepeha, kōrero tuku iho
Te kōrero mō ngā whakatupuranga o tētahi whānau, hapū, iwi rānei, mai i ngā tūpuna tae noa ki ngā uri o nāianei. Ka whakamahia hei whakaū i te hononga, te mana, me te tuakiri.
- whaikōrero
- Related: mihi, whakataukī
He kōrero ā-waha e tukuna ana i runga i te marae, ina tae mai te manuhiri. Ka whai wāhi ki te mihi, te whakapapa, te whakataukī, me te kaupapa o te hui, ā, ka whakahaerehia e te tangata whenua.
- mihi
- Related: pepeha, whaikōrero
He kōrero poto e whakaputa ana i te whakaute me te manaaki ki te tangata, ki te hunga rānei kua tae mai. Ka taea te whakaputa ā-waha, ā-tuhi rānei, ā, ka whai wāhi ki te whakapapa, te pepeha, me te kaupapa.
- pepeha
- Related: mihi, whakapapa
He kōrero whakamārama e hono ana i te tangata ki tōna whenua, tōna maunga, tōna awa, tōna moana, tōna hapū, me tōna iwi. Ka whakamahia i roto i te mihi me te whakapapa hei whakaatu i te tuakiri.
- karakia
- Related: tikanga, waiata
He kōrero ā-waha e tukuna ana ki te Atua, ki ngā tūpuna, ki te ao wairua rānei, hei whakatuwhera, hei whakakī, hei whakamutunga rānei i tētahi mahi. Ka whai wāhi ki te whakaute me te tikanga.
- waiata
- Related: haka, karakia
He momo kōrero ā-waha e waiatatia ana e te tangata, e te rōpū rānei, hei whakaputa i ngā whakaaro, i ngā kare ā-roto, me ngā kōrero tuku iho. Ka whai wāhi ki te reo, te rangi, me te tikanga.
- haka
- Related: waiata, kōrero
He momo whakaari ā-tinana me te waiata e whakamahia ana hei whakaputa i te wairua, i te kaha, me te kare ā-roto. Ka whai wāhi ki te reo, te takahi, te ringa, me te kanohi o te hunga whakaari.
- whakataukī
- Related: kīwaha, pūrākau
He kōrero poto, he whakatauākī rānei, nō ngā tūpuna, e whakamārama ana i tētahi mātāpono, i tētahi tirohanga rānei. Ka whakamahia i roto i te kōrero, i te tuhinga rānei hei tautoko i te kaupapa.
- kīwaha
- Related: whakataukī, kupu
He kupu, he rerenga kōrero poto rānei e whakamahia ana i roto i te kōrero o ia rā, e whakaputa ana i tētahi whakaaro, i tētahi kare ā-roto rānei. He rerekē i te whakataukī, i te kōrero tuku iho rānei.
- kupu
- Related: rerenga kōrero, wetereo
Te wāhanga takitahi o te reo e mau ana i tētahi tikanga, i tētahi whakaaro rānei. Ka whakamahia ki te hanga rerenga kōrero, ā, ka whai wāhi ki te wetereo me te horopaki.
- rerenga kōrero
- Related: wetereo, kupu
He huinga kupu e tū ana hei wāhanga kōrero, ā, ka whai wāhi ki te mahi me te kaupapa. Ka whakamahia ki te tuhi, ki te kōrero rānei, ā, me whai tikanga te hanganga.
- wetereo
- Related: rerenga kōrero, tuhituhi
Ngā ture me ngā ritenga o te reo e whakamārama ana i te hanganga o ngā kupu, o ngā rerenga kōrero, me te hononga o ēnei wāhanga. Ka whai wāhi ki te tuhi, ki te kōrero rānei kia tika ai te reo.
- horopaki
- Related: whakarongo, māramatanga
Ngā āhuatanga e karapoti ana i tētahi kōrero, i tētahi tuhinga rānei, pērā i te kaupapa, te hunga whakarongo, te wā, me te wāhi. Ka āwhina i te tangata ki te whakamārama i te tikanga o ngā kupu.
- kaupapa
- Related: horopaki, māramatanga
Te whakaaro matua, te take rānei e kōrerotia ana, e tuhia ana rānei i roto i tētahi kōrero, i tētahi tuhinga rānei. Ka āwhina i te hunga pānui ki te whakamārama i te tikanga me te horopaki.
- pūrākau
- Related: kōrero tuku iho, whakataukī
He kōrero tuku iho e whakaatu ana i ngā mahi, i ngā wheako, me ngā mātāpono o ngā tūpuna. Ka whai wāhi ki ngā atua, ngā tipua, ngā tangata rānei, ā, ka whakamahia hei whakamārama i te ao.
- kōrero tuku iho
- Related: pūrākau, whakapapa
Ngā kōrero, ngā pūrākau, ngā waiata, me ngā tikanga i tukuna mai e ngā tūpuna ki ngā whakatupuranga o muri. Ka whai wāhi ki te whakapapa, te mātauranga, me te tuakiri o te iwi.
- whakamārama
- Related: tātaritanga, māramatanga
Te mahi whakapuaki i te tikanga o tētahi kupu, o tētahi kōrero, o tētahi āhuatanga rānei kia mārama ai te tangata. Ka whai wāhi ki te tātaritanga, te horopaki, me te whakamahinga o ngā kupu tika.
- tātaritanga
- Related: whakamārama, māramatanga
Te mahi tātari i tētahi kōrero, i tētahi tuhinga rānei mā te wehewehe i ngā wāhanga, te rapu i ngā hononga, me te arotake i te kaupapa. Ka whai wāhi ki te whakaaro arohaehae me te whakamārama.
- māramatanga
- Related: horopaki, tātaritanga
Te āhuatanga o te tangata kua taea e ia te hono i tētahi kōrero, tētahi kaupapa rānei ki tōna mōhio me tōna wheako, ā, kua mōhio ia ki tōna tikanga. Ka whai wāhi ki te horopaki me te tātaritanga.
- whakaaro
- Related: tuhituhi, whakamārama
Te mahi a te tangata ki te huri i ngā mōhio, i ngā wheako, me ngā kare ā-roto hei ariā, hei tirohanga rānei. Ka whai wāhi ki te tuhituhi, ki te kōrero rānei, ā, me whakaputa ā-tuhi, ā-waha rānei.
- tautoko
- Related: whakarongo, kōrero
Te mahi hāpai i tētahi kaupapa, i tētahi whakaaro, i tētahi tangata rānei mā te kōrero, mā te mahi, mā te koha rānei. Ka whai wāhi ki te whakaute, te manaaki, me te whakarongo ki tētahi atu.
- whakahua
- Related: oro, kōrero
Te huarahi e whakaputaina ai e te tangata ngā oro o tētahi kupu, o tētahi rerenga kōrero rānei. Ka whai wāhi ki te reo, te wā, te kaha o te oro, me te tikanga o te kōrero.
- oro
- Related: whakarongo, whakahua
Te ngohengohe o te hau e puta ana i te waha, i te korokoro rānei, e rangona ana e te taringa. Ka whakamahia ki te hanga kupu me te kōrero, ā, ka whai wāhi ki te whakarongo.
- whakamāori
- Related: whakapākehā, tuhituhi
Te mahi huri i tētahi tuhinga, i tētahi kōrero rānei mai i tētahi atu reo ki te reo Māori. Ka whai wāhi ki te mōhio ki te reo, ki te tikanga, me te horopaki kia puta ai te tikanga tika.
- whakapākehā
- Related: whakamāori, tuhituhi
Te mahi huri i tētahi tuhinga, i tētahi kōrero rānei mai i te reo Māori ki tētahi atu reo, pērā i te reo Pākehā. Ka whai wāhi ki te mōhio ki te reo, ki te tikanga, me te horopaki.