NCEA Level 3 Te Reo Rangatira cheat sheet
NCEA Level 3 Te Reo Rangatira · Keep the key ideas within reach.
Whakarongo: Te Aromātai i te Reo ā-Waha
Ko ngā wāhanga o te aromātai kōrero ā-waha: te pūtake, te kaupapa, te hunga whakarongo, me te wāhi o te kōrero. Ko te pūtake te take i kōrerotia ai; ko te kaupapa te mea e kōrerotia ana.
Ngā tohu whakaraupapa kōrero: 'Nō reira', 'Engari', 'Otirā', 'Waihoki', 'Heoi anō', 'Ki taku whakaaro' - ka tohu ēnei i te huringa whakaaro, i te taunakitanga, i te whakatau rānei.
Ko te whaikōrero, te pūrākau, te waiata, me te pāpāho ngā momo kōrero ā-waha ka taea te whakamahi; ko te tauparapara, te whakataukī, te kīwaha, me te pepeha ngā āhuatanga reo e kitea ai te hōhonu o te kōrero.
Mēnā ka pātaihia 'He aha te pūtake?', kaua e whakautu mā te kaupapa anake - whakamāramahia te take, te whāinga rānei o te kaikōrero.
Ko te whakaaro nui (inference) ka puta mai i te hononga o ngā kōrero e rua, neke atu rānei; ko te taunakitanga o te tuhinga te pūtake o te whakatau, kaua ko te whakaaro noa.
Ngā āhuatanga oro: te piki me te heke o te reo, te tere, te rōa o te kōrero, te marama o te whakahua - ka āwhina i te whakatau i te wairua me te kare ā-roto.
Ko te reo ōpaki me te reo ōkawa e rerekē ai ngā kupu, te whakatakoto, me te wairua; ko te whaikōrero he reo ōkawa, ko te kōrero a te hoa he reo ōpaki.
E toru ngā taumata whakautu: tautohu (identify), whakamārama (explain), aromātai (evaluate); ko te taumata aromātai e hiahia ana kia whai taunakitanga me te whakaaro arohaehae.
Kōrero: Te Whakapuaki me te Whakaaturanga
Ko te hanganga o te whaikōrero: tauparapara, mihi ki te whenua, ki te tangata, ki te mate, whakaaraara, kaupapa, whakamutunga - ko te tauparapara te whakapuaki tuatahi.
Ko te mihimihi poto: mihi ki te hunga, ki te kaupapa, ki te whenua; ka whai i te pepeha me te whakapapa ina hāngai ana ki te horopaki.
Ko te reo ā-waha: te whakahua tika i ngā oropuare poto/roa, te rerekē o te 'a' me te 'ā', me te whakamau i te kaha ki te kupu matua.
E rima ngā oropuare Māori: a, e, i, o, u; ka tuhia te roa ki te tohu makarona (ā, ē, ī, ō, ū).
Ko te whakataukī, te kīwaha, te kupu whakarite, me te whakapapa ngā taputapu e whakapakari ai i te kōrero; me hāngai ki te kaupapa, kaua e whakamahi noa.
Mēnā he hui ōkawa, whaikōrero; mēnā he hui ōpaki, kōrero ōpaki; ko te whakapapa me te pepeha e tika ana mō te mihimihi.
Ko te whakaaturanga (presentation) me whai: whakatakinga, whakamārama, taunakitanga, whakamutunga; ko te whakamutunga e hoki ana ki te kaupapa matua.
Ko te reo tinana e tautoko ana i te kōrero: ko te titiro ki te hunga whakarongo, te tohu ā-ringa, me te tū mārū.
Ko te whakamāori i te whakaaro: ka whakamahia te rerenga kōrero poto, te hononga 'nō reira', te 'engari', me te 'otirā' hei kawe i te kaupapa.
Pānui: Te Aromātai i te Tuhinga
E toru ngā wāhanga o te tuhinga: whakatakinga, tinana, whakamutunga; ko te whakatakinga e whakaatu ana i te kaupapa, ko te tinana e whakawhanake ana, ko te whakamutunga e whakatau ana.
Ko te pūtake te take i tuhia ai te tuhinga; ko te kaupapa te mea e kōrerotia ana; ko te hunga pānui te hunga e hāngai ana te reo.
Mēnā ka pātaihia te tikanga o tētahi kupu, whakamāramahia i roto i te horopaki, kaua ko te whakamārama papakupu anake.
Ko te kupu whakarite, te whakataukī, te kīwaha, te whakatauākī, me te kupu āhua ngā āhuatanga reo ka kitea i roto i ngā tuhinga whai mana.
Ko te whakaaro arohaehae: tautohu i te whakaaro matua, i ngā taunakitanga, i te whakatau a te kaituhi, i te hāngai o te reo ki te hunga pānui.
Ko te whakapapa o te kupu: te pūtake, te pakiaka, te whakahua, me te whakamahinga - ka āwhina i te whakamārama i ngā kupu hou.
Ko te hononga o ngā rerenga kōrero ka kitea mā te 'nō reira', 'engari', 'otirā', 'waihoki'; ka tohu ēnei i te rere o te whakaaro.
Ko te matapae (prediction) ka hangaia mai i te taitara, i ngā whakaahua, i ngā kupu matua; ka whakamanatia i te wā e pānui ana.
Tuhituhi: Te Waihanga Tuhinga
Ko te rerenga kōrero Māori ka tīmata ki te kupu mahi, ki te kupu ingoa rānei; ko te 'kei te' e tohu ana i te wā nei, ko te 'kua' i te wā kua hipa.
Ko te whakakore: ka tīmata ki te 'kāore', ka whai i te kupu mahi me te 'i te' (mō te wā nei) me te 'i' (mō te wā kua hipa).
Ko te 'kia ... ai' te hanganga mō te whāinga; ko te 'mēnā ... ka ...' mō te herenga.
Ko te tohu makarona: ā, ē, ī, ō, ū; ko te roa o te oropuare e rerekē ai te tikanga o te kupu.
Ko ngā āhuatanga reo o te tuhinga whai mana: te whakataukī, te kīwaha, te kupu whakarite, me te kupu āhua; ka hāngai katoa ki te kaupapa me te hunga pānui.
Ko te hanganga o te tuhinga whai mana: whakatakinga, tinana, whakamutunga; ko te whakamutunga e hoki ana ki te kaupapa matua.
Ko te reo ōkawa: whakamahia te whakakore, te reo tūturu, te whakataukī, me te kore o te reo ōpaki; ko te reo ōpaki: te kīwaha me te reo kōrero.
Ko te whakarauihi i te tuhinga: te tuhi, te pānui, te whakatika i te takoto, i te kupu, i te tohu, me te hanganga.
Ko te whakamārama i te whakaaro ka puta mā te rerenga poto, te hononga kupu, me te taunakitanga; ko te taunakitanga te meka e tautoko ana i te whakaaro.